ఉపకారికి ఉపకారం విజయనగర సామ్రాజ్య వైభవం వెలుగొందుతున్న కాలం అది. రాయలవారి కొలువులో దొంగల ముఠాను పట్టించినందుకు గాను, సోమన్నకు బహుమానంగా ఒక సంచి నిండా వరహాలు దక్కాయి. ఆ బంగారు నాణేల మూటను తన దట్టి (నడుము పట్టీ) లో భద్రంగా దోపుకుని, సోమన్న తన ఇంటి దారి పట్టాడు. "ఈ సంపద చూసి బామ్మ ఎంత మురిసిపోతుందో! ఇక ఎన్నడూ నన్ను దద్దమ్మ అని తిట్టదు" అని ఉత్సాహంగా గెంతుతూ నడవసాగాడు. విరిగిన వంతెన - వేలాడే సోమన్న దారిలో తుంగభద్రానది నుండి పారుతున్న ఒక లోతైన కాలువ ఎదురైంది. ఆ కాలువకు అడ్డంగా పాత కాలపు తాటి మొద్దుల వంతెన వేసి ఉంది. సోమన్న ఉత్సాహంగా గెంతుతూ వెళ్తుండగా, ఆ పాత మొద్దు కాస్తా పెళ పెళమంటూ విరిగింది. సోమన్న చాకచక్యంగా పడిపోకుండా విరగని వంతెన భాగాన్ని గట్టిగా పట్టుకుని గాలిలో వేలాడసాగాడు. కింద చూస్తే లోతైన కాలువ, పైన ఎత్తైన గట్లు! సరిగ్గా అదే సమయంలో, కాషాయ వస్త్రాలు ధరించి, చేతిలో చిడతలతో హరినామ సంకీర్తన చేసుకుంటూ ఒక బైరాగి అటుగా వచ్చాడు. సోమన్న దుస్థితి చూసి, "అయ్యో పాపం! ఈ కుర్రాడు పెద్ద చిక్కులో పడ్డాడు" అని తలచి సహాయం చేయడానికి వచ్చాడు. ఒడ్డున ఉన్న ఒక పెద్ద రాతి శిల మీద నిలబడి, "నాయనా సోమన్న! భయపడకు, నీ పాదాలను నా వైపుకు చాచు, నేను పట్టుకుని నిన్ను సురక్షితంగా ఒడ్డుకు దించుతాను" అన్నాడు. కాపాడబోయి కష్టాల్లోకి... సోమన్న తన పాదాలను బైరాగికి అందించాడు. బైరాగి వాటిని గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. కానీ బైరాగి చేతులు తగలగానే సోమన్నకు విపరీతమైన కితకితలు వచ్చాయి. వాడు గిలగిలలాడుతూ కాళ్లను పైకి గుంజుకునేసరికి, బైరాగి పట్టు తప్పి రాయి మీద నుండి జారి సోమన్న కాళ్లను పట్టుకుని వేలాడటం మొదలుపెట్టాడు. ఇప్పుడు వంతెనను సోమన్న, సోమన్న కాళ్లను బైరాగి పట్టుకుని గాలిలో ఊగుతున్నారు. "ఒరేయ్ నాయనా! పట్టు వదిలావంటే ఇద్దరం అగాధంలో పడిపోతాం. ఎవరైనా వచ్చేవరకు ఓపిక పట్టు," అన్నాడు బైరాగి గడగడలాడుతూ. కాసేపయ్యాక సోమన్న అడిగాడు, "అయ్యా! మీ భుజం మీద వేలాడుతున్న ఆ చెక్క ముక్కలేమిటి?" "అబ్బాయీ, ఇవి చిప్పతాళాలు. వీటిని వాయిస్తూ పాటలు పాడుతూ భిక్షాటన చేస్తాను," అని జవాబిచ్చాడు బైరాగి. "అయితే ఒక పాట పాడండి వింటాను," అన్నాడు సోమన్న. బైరాగి ఎంత మొరపెట్టుకున్నా వినకుండా, సోమన్న బెదిరించడంతో పాట మొదలుపెట్టాడు. "తాళాలు వాయించకుండా పాట ఏమిటి? తాళాలు వాయించు!" అని సోమన్న మళ్ళీ పేచీ పెట్టాడు. "చేతులతో నీ కాళ్ళు పట్టుకుంటే తాళాలు ఎలా వాయించను?" అని బైరాగి అడిగితే, "నీకు చేతులు ఖాళీ లేకపోతే ఆ తాళాలిలా ఇవ్వు, నేనే వాయిస్తాను" అంటూ సోమన్న వంతెనను వదిలేసి చేతులు కిందకు చాచాడు. అంతే! ఇద్దరూ కలిసి ధభీమని కాలువలోకి పడిపోయారు. గిన్నె బోర్లించిన సోమన్న తెలివి నీరు తక్కువగా ఉండటంతో ప్రాణాపాయం తప్పింది కానీ, అంత ఎత్తు నుంచి పడటం వల్ల బైరాగికి ఒళ్ళంతా గాయాలయ్యాయి. బైరాగి పైన పడటం వల్ల సోమన్నకు ఏ దెబ్బ తగలలేదు. బైరాగి నొప్పితో విలవిలలాడుతూ, రెండు కాసులు ఇచ్చి, "నాయనా సోమన్న! అంగడికి వెళ్ళి కాస్త నూనె తీసుకురా, గాయాలకు రాసుకోవాలి" అని ఒక చిన్న ఇత్తడి గిన్నె ఇచ్చాడు. సోమన్న అంగడికి వెళ్ళి నూనె కొన్నాడు. అంగడి యజమాని గిన్నె నిండా నూనె పోసి, "ఇంకొంచెం మిగిలింది, ఇంకో గిన్నె ఉంటే ఇవ్వు" అన్నాడు. సోమన్న గిన్నెను పరిశీలించి, దాని అడుగున ఉన్న ఖాళీని చూసి, "మరో గిన్నె ఎందుకు? ఈ మిగిలింది ఇక్కడ పోయండి" అంటూ గిన్నెను బోర్లించాడు. గిన్నెలో ఉన్న నూనె అంతా నేల పాలైంది. అంగడివాడు వాడి తెలివికి ఆశ్చర్యపోయి, మిగిలిన నూనెను గిన్నె అడుగు భాగంలో పోసి పంపాడు. సోమన్న ఆ గిన్నెను అలాగే జాగ్రత్తగా బైరాగి దగ్గరకు తెచ్చాడు. "అదేమిటి నాయనా, గిన్నె బోర్లించి తెచ్చావు?" అని బైరాగి అడిగితే, "అది మిగిలిన నూనె. అసలు నూనె ఇదుగో!" అంటూ సోమన్న గిన్నెను వెల్లికిలా తిప్పాడు. అంతే, అడుగున ఉన్న నూనె కూడా మట్టి పాలైంది. "చాలా ఉపకారం చేశావు నాయనా! ఇంక నీ దారిన నీవు వెళ్ళు" అని బైరాగి నిట్టూర్చాడు. సోమన్న మాత్రం బైరాగి తనను మెచ్చుకున్నాడని సంతోషిస్తూ తన దారి పట్టాడు. బామ్మ గారి తీర్పు బైరాగి వద్ద సెలవు తీసుకున్న సోమన్న, తన దట్టిలోని బంగారు వరహాల మూటను తడుముకుంటూ సాయంత్రానికి ఇంటికి చేరుకున్నాడు. బామ్మ వాకిట్లోనే కూర్చుని సోమన్న కోసం ఎదురుచూస్తోంది. "బామ్మా! ఇదిగో చూడు, రాయలవారు నా తెలివితేటలకు మెచ్చి ఇచ్చిన బహుమానం!" అంటూ ఆ వరహాల మూటను ఆమె ముందు గుమ్మరించాడు. ఆ బంగారు నాణేల మెరుపు చూసి బామ్మ కళ్ళు చెదిరిపోయాయి. "అబ్బో! నా మనవడు నిజంగానే గట్టివాడు అయిపోయాడు!" అని మురిసిపోతుంటే, సోమన్న తను దారిలో చేసిన 'మహాత్కార్యాలన్నీ' ఒక్కొక్కటిగా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. వంతెన మీద నుండి బైరాగిని ఎలా కాపాడిందీ, నూనె గిన్నెను ఎలా తెలివిగా బోర్లించిందీ వివరిస్తుంటే బామ్మ ముఖం మెల్లగా పాలిపోవడం మొదలైంది. "బామ్మా! ఆ బైరాగి గారు నన్ను ఎంతగా మెచ్చుకున్నారో తెలుసా? 'నీ అంతటి ఉపకారిని నేను ఎక్కడా చూడలేదు నాయనా' అని దీవించి పంపారు," అని సోమన్న గర్వంగా చెప్పాడు. అప్పుడు బామ్మ నిట్టూర్చి ఇలా అంది: "ఒరేయ్ వెర్రి సోమన్నా! ఆ బైరాగి నిన్ను మెచ్చుకోలేదురా, నీ తెలివితక్కువతనానికి భయపడి సాగనంపాడు. గిన్నె బోర్లించి నూనె ఒలకబోశావు సరే, ఆ పక్కనే పారుతున్న కాలువలో నీ బంగారు మూట పడలేదు కదా! ఆ వరహాల మూట కూడా 'అడుగున ఖాళీ ఉంది' అని బోర్లించలేదు కదా?" సోమన్న ఒక్క క్షణం ఆలోచనలో పడి, "అయ్యో! ఆ సంగతి నాకు తట్టనే లేదు బామ్మా! అడుగున ఖాళీ ఉందేమో చూద్దాం ఆగు..." అంటూ మళ్ళీ మూట విప్పబోయాడు. బామ్మ వెంటనే ఆ మూటను లాక్కుని, "చాలురా నీ తెలివి! నువ్వు వరహాలు తెచ్చింది చాలు కానీ, ఇక మీదట ఎవరికీ 'సహాయం' చేయకుండా ఇంట్లో కూర్చో. అది నువ్వు లోకానికి చేసే అతిపెద్ద ఉపకారం!" అంది. సోమన్న మాత్రం, "చూశావా బామ్మా, నా గొప్పతనం తెలిసేసరికి నీకు నా మీద ఎంత భయం వేస్తుందో!" అని నవ్వుకుంటూ లోపలికి వెళ్ళిపోయాడు. ________________________________________ వరహాల విత్తనాలు బైరాగి వద్ద సెలవు తీసుకుని ఇంటికి నడుస్తున్న సోమన్నకు ఒక వింత ఆలోచన వచ్చింది. దారిలో పొలాల్లో రైతులు విత్తనాలు చల్లడం చూశాడు. "అవును! ఈ బంగారు వరహాలు ఇప్పుడైతే ఒక మూట ఉన్నాయి. వీటిని కూడా విత్తనాల్లాగా నాటితే, బంగారు చెట్లు మొలుస్తాయి కదా! అప్పుడు బామ్మకు ఎన్ని మూటలైనా ఇవ్వచ్చు," అని తనలో తాను సంబరపడిపోయాడు. వెంటనే తన ఇంటి వెనకాల ఉన్న తోటలోకి వెళ్ళి, ఎవ్వరికీ కనిపించకుండా ఒక పెద్ద గుంత తవ్వి, రాయలవారు ఇచ్చిన బంగారు వరహాలన్నింటినీ అందులో పోసి మట్టితో పూడ్చేశాడు. సాయంత్రం బామ్మ దగ్గరకు వెళ్ళి, "బామ్మా! ఈరోజు నేను ఒక గొప్ప పని చేశాను. వచ్చే నెలకల్లా మన ఇంటి వెనక 'బంగారు పంట' పండుతుంది. అప్పుడు మనం ఈ ఊరికే ధనవంతులం అయిపోతాము!" అని గొప్పగా చెప్పాడు. బామ్మకు విషయం అర్థం కాక, "ఏమిటిరా ఆ పిచ్చి మాటలు?" అని అడిగింది. సోమన్న జరిగిందంతా గర్వంగా వివరించాడు. అది విన్న బామ్మ నెత్తీ నోరు బాదుకుంది. "ఒరేయ్ వెర్రి వెధవా! బంగారు నాణేలు నాటితే చెట్లు మొలుస్తాయా? అవి ఎవడైనా ఎత్తుకుపోకముందే వెళ్ళి తీయరా!" అని కేకలు వేసింది. సోమన్న విచారంగా తోటలోకి వెళ్లి మట్టిని తవ్వడం మొదలుపెట్టాడు. కానీ వాడు గిన్నెను బోర్లించినట్టే, గుంతను కూడా చాలా 'తెలివిగా' తవ్వడం వల్ల, తవ్వుతున్న కొద్దీ పక్కనున్న కాలువ నీరు అందులోకి చేరి బురద అయిపోయింది. బంగారు నాణేలన్నీ ఆ బురదలో కూరుకుపోయాయి. సోమన్న బయటకు వచ్చి, "బామ్మా! నువ్వు చెప్పింది నిజమే. బంగారు చెట్లు మొలవడం లేదు సరే కదా, ఆ వరహాలన్నీ భూమిలోకి 'స్నానానికి' వెళ్ళిపోయాయి. అవి బయటకు రావాలంటే మనం వచ్చే ఏడాది ఎండాకాలం వరకు ఆగాల్సిందే!" అని అమాయకంగా చెప్పాడు. బామ్మ ఆ మాటలు విని స్పృహ తప్పి పడిపోయింది. సోమన్న మాత్రం, "పాపం! బామ్మకు అంత బంగారాన్ని చూసి ఆనందం తట్టుకోలేక నిద్ర వచ్చేసినట్టుంది," అనుకుంటూ హాయిగా తంబుర మీటుతూ పాట అందుకోవడానికి బైరాగి కోసం వెతకడం మొదలుపెట్టాడు. ________________________________________