న్యాయ విజయం రచన: వల్లూరు దాలినాయుడు (మురళి) బొద్దూరు (రాజాం) మొదటి అధ్యాయం: విధి ఆడిన వింత నాటకం పురాతన భారతదేశంలోని పశ్చిమ తీరాన కృష్ణానది పాయల మధ్య విలసిల్లిన మహా సామ్రాజ్యం 'చంద్రగిరి'. ఆ రాజ్యాన్ని వీరసేనుడు అనే మహారాజు పాలించేవాడు. ఆయన కేవలం రాజు మాత్రమే కాదు, న్యాయానికి మారుపేరు. ఆయన పాలనలో అన్యాయం అన్న మాటే వినిపించేది కాదు. కోట గోడల నుండి సామాన్యుడి గడప వరకు శాంతి వెల్లివిరిసేది. వీరసేనుడికి తోడుగా ఆయన ధర్మపత్ని 'చంద్రకళ', వారి ముద్దుల కొడుకు 'యువరాజ ఆదిత్య' ఉండేవారు. ఆ ముగ్గురిని చూసి ప్రజలు ముచ్చటపడేవారు. కానీ కాలం ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు. ఒక వేసవిలో చంద్రగిరిపై ప్రకృతి కన్నెర్రజేసింది. ఆకాశం నుండి చుక్క నీరు రాలలేదు. కరువు రక్కసి కోరలు చాచింది. దానికి తోడు 'కాళసర్ప' అనే ఒక భయంకరమైన మహమ్మారి వ్యాధి రాజ్యాన్ని చుట్టుముట్టింది. వైద్యులు ఎంత ప్రయత్నించినా ఫలితం లేకపోయింది. ఆ మహమ్మారి సామాన్యులనే కాక అంతఃపురాన్ని కూడా తాకింది. ఒక్క వారంలోనే వీరసేనుడి ప్రాణప్రదమైన భార్యను, ఏకైక పుత్రుడిని బలితీసుకుంది. శిలలా మారిపోయాడు వీరసేనుడు. ఆయన కళ్లముందు సామ్రాజ్యం ఉన్నా, గుండెల్లో శూన్యం రాజ్యమేలుతోంది. రాజసభకు రావడం మానేశాడు. భోజనం మీద ఆసక్తి లేదు. రాత్రంతా దీపాలు లేని గదిలో కూర్చుని తన దురదృష్టాన్ని తలచుకుంటూ విలపించేవాడు. రాజగురువులైన ధర్మదత్తుడు గారు ఈ పరిస్థితిని చూసి చలించిపోయారు. "రాజా, గడిచిన కాలం తిరిగి రాదు. నీ దుఃఖం నిన్ను దహిస్తోంది. ఇది ఇలాగే ఉంటే రాజ్యం అరాజకమవుతుంది. నీకు మానసిక ప్రశాంతత కావాలి. కొన్నాళ్ల పాటు దేశాటన చేయి. సామాన్యుల మధ్య ఉండి వారి బాధలు చూస్తే నీ బాధ చిన్నదవుతుంది" అని సలహా ఇచ్చారు. రెండో అధ్యాయం: వీరసేనుడి నిర్ణయం - కుమారసేనుడి ప్రవేశం వీరసేనుడు మౌనంగా అంగీకరించాడు. అయితే ఆయన ఒక షరతు పెట్టాడు. "నేను వెళ్తే నా స్థానంలో నా తమ్ముడు కుమారసేనుడు రాజ్య బాధ్యతలు చేపడతాడు. నేను తిరిగి వచ్చేవరకు అతనే రాజప్రతినిధి." కుమారసేనుడు గురించి తెలిసిన పాత మంత్రులు, ముఖ్యంగా వృద్ధ ప్రధాన మంత్రి భానుమూర్తి, ఈ మాట వినగానే ఉలిక్కిపడ్డారు. కుమారసేనుడు చిన్నప్పటి నుండి విలాసాలకు బానిస. అన్న మీద గౌరవం కంటే అసూయ ఎక్కువ. అతని కళ్లలో ఎప్పుడూ ఏదో ఒక కుతంత్రం కదులుతూ ఉండేది. కానీ పుత్ర శోకంలో ఉన్న వీరసేనుడికి తమ్ముడి మీద నమ్మకం ఎక్కువ. తన తదనంతరం తన రక్తమే రాజ్యాన్ని కాపాడుతుందని ఆయన భ్రమపడ్డాడు. భానుమూర్తి మెల్లగా అన్నాడు, "మహారాజా, కుమారసేనుడు చపలచిత్తుడు. బాధ్యత ఎరుగని వాడు. ఆలోచించండి." వీరసేనుడు గట్టిగా సమాధానమిచ్చాడు, "అనుభవం బాధ్యత వల్ల వస్తుంది. నా నిర్ణయంలో మార్పు లేదు. నేను ఒక సన్యాసిలా వెళ్లాలనుకుంటున్నాను. నాకు సైన్యం వద్దు, ధనకనక వస్తువులు వద్దు. కేవలం ఒక యాత్రికుడి వేషం, చేతిలో ఒక కర్ర చాలు." మరుసటి రోజు సూర్యోదయానికి ముందే, వీరసేనుడు తన రాజ చిహ్నాలను విసర్జించి, ఒక సాధారణ యాత్రికుడిలా అరణ్యాల వైపు అడుగులు వేశాడు. వెళ్తూ వెళ్తూ కోట వైపు చూసినప్పుడు ఆయనకు తెలియదు, ఆ కోటలో చీకటి శకం ప్రారంభం కాబోతోందని. మూడో అధ్యాయం: దేశాటన - అరణ్యంలో అద్భుతాలు రాజ్యం విడిచిన వీరసేనుడు పచ్చని అడవుల గుండా పయనమయ్యాడు. అక్కడ ఆయనకు కొన్ని వింత సంఘటనలు ఎదురయ్యాయి. ఒకనాడు ఆయన ఒక సెలయేటి ఒడ్డున విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, ఒక పెద్ద పులి ఎదురుపడింది. కానీ వింతగా ఆ పులి ఆయనపై దాడి చేయకుండా, తన గాయపడిన కాలును చూపిస్తూ ఆయన ముందు కూర్చుంది. వీరసేనుడు భయపడకుండా, తన దగ్గరున్న వనమూలికలతో ఆ పులి గాయానికి కట్టు కట్టాడు. ఆ మృగం ఆయనకు కృతజ్ఞతగా తల వంచి అడవిలోకి వెళ్ళిపోయింది. ఈ సంఘటన ఆయనకు ప్రకృతి పట్ల ఒక కొత్త దృక్పథాన్ని ఇచ్చింది. మరో సందర్భంలో, ఆయన ఒక పాడుబడ్డ గ్రామానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ నీరు లేక ప్రజలు అల్లాడుతున్నారు. అక్కడే ఉన్న ఒక ముసలి సాధువు, "నాయనా, ఇక్కడ ఒక ప్రాచీన సొరంగం ఉంది, అది నీటి ధారకు మూలం. కానీ దానిని ఒక పెద్ద బండరాయి మూసివేసింది" అని చెప్పాడు. వీరసేనుడు తన రాజసం మరచి, కష్టపడి ఆ బండరాయిని తొలగించాడు. నీరు మళ్ళీ ప్రవహించడం చూసి గ్రామస్థులు ఆయనను ఒక దైవంలా భావించారు. తన కష్టం వల్ల పదిమందికి మేలు జరిగినప్పుడు కలిగే ఆనందం, రాజభోగాల కంటే గొప్పదని ఆయన గ్రహించాడు. అక్కడ నుండి ఆయన దక్షిణ దిశగా సాగిపోతున్నప్పుడు, ఒక చిన్న ఊరిలో కుమారసేనుడు పంపిన అధికారులు ప్రజలను పీడిస్తుండటం చూశాడు. ఒక వితంతువు ఆవును బలవంతంగా లాక్కుంటుండగా, వీరసేనుడు ఒక సామాన్య యాత్రికుడిలా అడ్డుపడి, తన మాటకారితనంతో ఆ అధికారులను వెనక్కి పంపాడు. అప్పుడే ఆయనకు తెలిసింది - తన తమ్ముడు రాజ్యాన్ని నాశనం చేస్తున్నాడని. నాలుగో అధ్యాయం: కుమారసేనుడి రాక్షస పాలన వీరసేనుడు లేని సమయం చూసి కుమారసేనుడు అరాజకత్వం సృష్టించాడు. రాజసభలో భానుమూర్తిని అవమానించాడు. ప్రజల కష్టాలను పట్టించుకోకుండా వారిపై 'అమిత పన్ను' విధించాడు. రాజ్యంలో కరువు ఉన్నా, కుమారసేనుడి అంతఃపురంలో నాట్యాలు, విందులు ఆగలేదు. సరిగ్గా అదే సమయంలో పొరుగున ఉన్న శత్రు దేశమైన 'కళింగ' రాజులతో రహస్య ఒప్పందాలు చేసుకుని, చంద్రగిరిలోని అపారమైన ధనరాశులను తరలించాడు. ప్రజలు రోదించడం మొదలుపెట్టారు. కుమారసేనుడికి తోడైన సలహాదారుడు 'శకుని' ఇలా అన్నాడు, "మహారాజా, వీరసేనుడు ప్రాణాలతో ఉంటే నీకు ఈ అధికారం శాశ్వతం కాదు. కాబట్టి అతడిని యాత్రలోనే అంతం చేయాలి." కుమారసేనుడు రహస్య హంతకులను పంపి వీరసేనుడి ప్రాణాలు తీయమని ఆజ్ఞాపించాడు. ఐదో అధ్యాయం: వేగుల సమాచారం - భానుమూర్తి వ్యూహం భానుమూర్తికి కుమారసేనుడు పంపిన హంతకుల సమాచారం అందింది. ఆయన రహస్యంగా తన నమ్మకస్థుడైన వేగును వీరసేనుడి దగ్గరకు పంపాడు. వేగు వచ్చి రాజ్య పరిస్థితిని వివరించాడు. "మహారాజా, మీరు త్వరగా తిరిగి రావాలి. కుమారసేనుడు మిమ్మల్ని చనిపోయినట్లు ప్రకటించడానికి సిద్ధమవుతున్నాడు" అని సందేశాన్ని అందించాడు. వీరసేనుడు తన ముఖాన్ని ఒక నదిలో చూసుకున్నాడు. జుట్టు జడలు కట్టింది, గడ్డం పెరిగింది, ఎండకు శరీరం కమిలిపోయింది. తనను ఎవరూ గుర్తుపట్టలేరు. కేవలం తన కుడి భుజంపై ఉన్న 'వజ్రపు గుర్తు' (పుట్టుమచ్చ) మాత్రమే తన గుర్తింపు. ఈలోగా కుమారసేనుడి హంతకులు అడవిలో ఒక గుర్తుతెలియని శవాన్ని చూశారు. ఆ శవం దగ్గర వీరసేనుడి పాత రాజముద్రను భానుమూర్తి వ్యూహాత్మకంగా ఉంచాడు. హంతకులు ఆ తల నరికి తీసుకువెళ్లి కుమారసేనుడికి చూపించి, "ఇదే వీరసేనుడి తల" అని నమ్మబలికారు. కుమారసేనుడు ఆనందంతో పట్టాభిషేకం సిద్ధం చేసుకున్నాడు. ఆరో అధ్యాయం: పట్టాభిషేకం - ఇంద్రజాలం చంద్రగిరి సంప్రదాయం ప్రకారం పట్టాభిషేకానికి ముందు 'వీరఖడ్గ పూజ' జరగాలి. పట్టాభిషేకం రోజున ప్రసిద్ధ మాంత్రికుడు కాలభైరవుడు, తన శిష్యుడితో కలిసి అంతఃపురంలోకి వచ్చాడు. శిష్యుడి వేషంలో ఉన్నది వీరసేనుడు. కాలభైరవుడు తన తోలు సంచిలో 'అసలు వీరఖడ్గం' దాచి లోపలికి తీసుకెళ్ళాడు. కుమారసేనుడు సింహాసనం మీద కూర్చోబోతుండగా, ఒక్కసారిగా ఒక భీకరమైన గర్జన వినిపించింది. "ఆగు! ప్రజలను పీడించే దుష్టుడికి ఈ సింహాసనంపై కూర్చునే అర్హత లేదు." శిష్యుడు తన వేషం తీసివేసి, వీరఖడ్గాన్ని తీసి కుమారసేనుడి కంఠానికి గురిపెట్టాడు. వీరసేనుడు తన భుజంపై ఉన్న వజ్రపు గుర్తును సభలో అందరికీ చూపించాడు. "కుమారసేనూ! నా గొంతు నీకు గుర్తులేదా?" ఏడో అధ్యాయం: న్యాయ సంస్థాపన ఆ మాట వినగానే సభలో ఉన్న సైన్యం వీరసేనుడికి జయజయధ్వానాలు చేశారు. కాలభైరవుడు తన శంఖాన్ని పూరించాడు. వేలమంది ప్రజలు కోటలోకి దూసుకువచ్చారు. కుమారసేనుడు పశ్చాత్తాపంతో అన్న పాదాలపై పడ్డాడు. వీరసేనుడు శాంతంగా అన్నాడు, "కుమారసేనూ, అధికారం ప్రజల సేవ కోసం ఉండాలి. నీ తప్పుకు తగ్గ శిక్ష అనుభవించు." కుమారసేనుడిని చరసాలకు పంపారు. వీరసేనుడు మళ్లీ చంద్రగిరి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అడవిలో ఆయన చేసిన కష్టం, ప్రజల మధ్య గడిపిన కాలం ఆయనను ఒక గొప్ప మహారాజుగా తీర్చిదిద్దాయి. చంద్రగిరిలో మళ్ళీ సువర్ణ యుగం ప్రారంభమైంది. ముగింపు: అధర్మం ఎంత బలమైనదైనా, చివరికి ధర్మం ముందు తలవంచక తప్పదు. సత్యమే ఎప్పుడూ జయిస్తుంది. రచన: వల్లూరు దాలినాయుడు (మురళి) బొద్దూరు (రాజాం)

మిచు పిచు: ఇన్కా సామ్రాజ్యపు అపురూప కట్టడం పెరూ దేశంలోని ఆండీస్ పర్వత శ్రేణులలో, సముద్ర మట్టానికి సుమారు 2,430 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న ఈ నగరం, ఇన్కా నాగరికత యొక్క ఇంజనీరింగ్ ప్రతిభకు నిదర్శనం. దీనిని "ఇన్కాల కోల్పోయిన నగరం" అని కూడా పిలుస్తారు. ________________________________________

1. చారిత్రక నేపథ్యం • నిర్మాణం: దీనిని సా.శ. 1450 ప్రాంతంలో ఇన్కా చక్రవర్తి పచాకుటి పాలనలో నిర్మించినట్లు చరిత్రకారులు భావిస్తారు. • అంతర్ధానం: స్పానిష్ వారు పెరూను ఆక్రమించిన వంద ఏళ్లకే ఈ నగరం జనసంచారం లేక వెలవెలబోయింది. అయితే, ఇది పర్వతాల పైన దాగి ఉండటం వల్ల స్పానిష్ వారి కంట పడకుండా సురక్షితంగా మిగిలిపోయింది. • తిరిగి వెలుగులోకి: 1911లో అమెరికన్ చరిత్రకారుడు హైరామ్ బింగమ్ దీనిని ప్రపంచానికి పరిచయం చేశారు. 2. అద్భుతమైన వాస్తుశిల్పం (Architecture)

మిచు పిచు ప్రత్యేకత దాని నిర్మాణ శైలిలోనే ఉంది: • యాష్లర్ టెక్నిక్ (Ashlar Technique): ఇక్కడ రాళ్లను ఒకదానిపై ఒకటి అమర్చడానికి ఎటువంటి సిమెంట్ లేదా మట్టిని వాడలేదు. రాళ్లను ఎంత ఖచ్చితంగా చెక్కారంటే, వాటి మధ్య కనీసం ఒక చిన్న కత్తి మొన కూడా దూరదు. • భూకంప తట్టుకునే శక్తి: పెరూ భూకంప ప్రభావిత ప్రాంతం కావడంతో, ఇక్కడి కట్టడాలు భూకంపం వచ్చినప్పుడు కొద్దిగా కదిలి మళ్ళీ యథాస్థానానికి చేరుకునేలా నిర్మించారు. 3. ప్రధాన ఆకర్షణలు

• ఇంటిహువాటానా (Intihuatana): ఇది ఒక పవిత్రమైన రాయి, దీనిని సూర్యుడిని కొలవడానికి మరియు కాల నిర్ణయానికి (Calendar) ఉపయోగించేవారు. • సూర్య దేవాలయం (Temple of the Sun): ఇక్కడి కిటికీల గుండా సూర్యకిరణాలు ఖచ్చితమైన కోణంలో పడేలా దీనిని రూపొందించారు. • వ్యవసాయ క్షేత్రాలు (Terraces): కొండ వాలుల్లో మెట్ల లాంటి పొలాలను నిర్మించి, నీటి పారుదల వ్యవస్థను అద్భుతంగా నిర్వహించేవారు. ________________________________________ విశ్లేషణాత్మక అంశాలు అంశం వివరణ స్థానం పెరూ, దక్షిణ అమెరికా (కుజ్కో సమీపంలో) యునెస్కో గుర్తింపు 1983లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు ముఖ్య ఉద్దేశ్యం ఇది రాజ నివాసంగా లేదా ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా ఉండి ఉండవచ్చు. ప్రస్తుత స్థితి ప్రపంచవ్యాప్తంగా పర్యాటకులను ఆకర్షించే టాప్ డెస్టినేషన్. . రాతి పనితనం (Dry Stone Masonry) మిచు పిచులో అత్యంత ఆశ్చర్యపరిచే అంశం రాళ్లను పేర్చిన విధానం.

• సిమెంట్ లేని నిర్మాణం: ఇక్కడి కట్టడాలకు ఎటువంటి గార, సిమెంట్ లేదా మట్టిని వాడలేదు. దీనిని 'యాష్లర్' (Ashlar) పద్ధతి అంటారు. • ఖచ్చితత్వం: రాళ్లను ఒకదానికొకటి సరిగ్గా సరిపోయేలా చెక్కారు. వందల ఏళ్లు గడిచినా, అనేక భూకంపాలు వచ్చినా ఆ రాళ్ల మధ్య కనీసం ఒక క్రెడిట్ కార్డ్ కూడా దూర్చలేనంత గట్టిగా అవి పట్టుకుని ఉన్నాయి. 2. భూకంప నిరోధక శక్తి (Earthquake Engineering) పెరూ దేశం భూకంపాలకు నిలయం. ఇన్కా ఇంజనీర్లు దీనిని ముందే ఊహించి ప్రత్యేక జాగ్రత్తలు తీసుకున్నారు: • కదిలే రాళ్లు: భూకంపం వచ్చినప్పుడు ఈ రాళ్లు ఒకదానికొకటి రాసుకుంటూ కొద్దిగా కదులుతాయి, కానీ కింద పడిపోవు. భూకంపం ఆగిపోగానే అవి మళ్ళీ వాటి పాత స్థానానికి సెట్ అయిపోతాయి. • వాలిన గోడలు: ఇక్కడి భవనాల గోడలు మరియు కిటికీలు లోపలి వైపుకు కొద్దిగా వాలి (L-shaped blocks) ఉంటాయి. ఇది భూకంప సమయాల్లో భవనానికి అదనపు స్థిరత్వాన్ని ఇస్తుంది. 3. అద్భుతమైన నీటి పారుదల వ్యవస్థ (Hydraulic Engineering)

పర్వత శిఖరంపై ఉన్నప్పటికీ, ఇన్కాలు నీటి సరఫరాను అద్భుతంగా నిర్వహించారు: • • నీటి బుగ్గలు: దాదాపు 749 మీటర్ల దూరం నుండి సహజ సిద్ధమైన నీటి బుగ్గల ద్వారా నీటిని నగరం మధ్యలోకి తెచ్చారు. • ఫౌంటైన్లు: నగరంలో వరుసగా 16 ఫౌంటైన్లను నిర్మించారు, ఇవి ఒకదాని తర్వాత ఒకటి నిండుతూ ప్రవహిస్తాయి. • డ్రైనేజీ: భారీ వర్షాలు కురిసినప్పుడు నగరం కొట్టుకుపోకుండా ఉండటానికి భూమి లోపల రాళ్లతో కూడిన డ్రైనేజీ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. 4. టెర్రస్ ఫార్మింగ్ (Terraces)

కొండ వాలుల్లో నివసించడం వల్ల వ్యవసాయం కష్టమైన పని. అందుకే వారు 'మెట్ల బావుల' తరహాలో పొలాలను (Terraces) నిర్మించారు: • ఇవి కేవలం పంటలకే కాకుండా, కొండ చరియలు విరిగిపడకుండా (Soil erosion) అడ్డుకోవడానికి కూడా సహాయపడ్డాయి. • ఈ టెర్రస్ల వల్ల భూమిలోని తేమ ఎక్కువ కాలం నిలిచి ఉండేది. 5. ఖగోళ శాస్త్రం మరియు వాస్తు (Astronomical Alignment) ఇన్కాలు సూర్యుడిని దైవంగా భావించేవారు. • ఇంటిహువాటానా (Intihuatana Stone): ఇది ఒక రకమైన ఖగోళ గడియారం. జూన్ 21 (సమ్మర్ సోల్స్టిస్) మరియు డిసెంబర్ 21న సూర్యుడి నీడను బట్టి వారు కాలాన్ని, రుతువులను లెక్కించేవారు. • సూర్య దేవాలయం: సూర్యుడి కిరణాలు నేరుగా ఒక కిటికీ గుండా పవిత్రమైన రాయిపై పడేలా దీనిని నిర్మించారు. ఈ సాంకేతికతను చూస్తుంటే, వందల ఏళ్ల క్రితమే ఎటువంటి ఆధునిక యంత్రాలు లేకుండా వారు ఇంతటి అద్భుతాన్ని ఎలా సృష్టించారో అని నేటి ఇంజనీర్లు కూడా ఆశ్చర్యపోతుంటారు. మచు పిచ్చు: ఇంకా సామ్రాజ్య వ్యవసాయ అద్భుతాలు - ఒక సమగ్ర విశ్లేషణ మచు పిచ్చు కేవలం ఒక కోట లేదా నివాస ప్రాంతం మాత్రమే కాదు, అది ఇంకా (Inca) ప్రజల ఇంజనీరింగ్ నైపుణ్యానికి నిదర్శనం. ఆండీస్ పర్వతాల మధ్య అత్యంత కఠినమైన భౌగోళిక పరిస్థితులలో వారు సాధించిన వ్యవసాయ పురోగతి ప్రపంచ చరిత్రలోనే అపూర్వమైనది. 1. టెర్రస్ వ్యవసాయం (Andenes) - నిర్మాణాత్మక అద్భుతం

మచు పిచ్చు వ్యవసాయంలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం 'టెర్రస్' లేదా మెట్ల వంటి పొలాలు. వీటి నిర్మాణం వెనుక శాస్త్రీయ దృక్పథం దాగి ఉంది: • నిర్మాణ శైలి: పర్వత వాలులను మెట్లుగా మలచి, గ్రానైట్ రాతి గోడలతో (Stone retaining walls) వాటిని పటిష్టం చేశారు. ఈ గోడలు పగటిపూట సూర్యరశ్మిని పీల్చుకుని, రాత్రివేళ ఆ వేడిని మొక్కలకు అందిస్తాయి, తద్వారా హిమపాతం (Frost) నుండి పంటలను కాపాడతాయి. • పొరల వ్యవస్థ: ప్రతి టెర్రస్ లోపల శాస్త్రీయంగా మూడు పొరలు ఉంటాయి: 1. అడుగు పొర: పెద్ద రాళ్లు, ఇవి పునాదిని బలంగా ఉంచుతాయి. 2. మధ్య పొర: చిన్న రాళ్లు మరియు కంకర, ఇది నీరు త్వరగా ఇంకిపోయేలా చేస్తుంది. 3. పై పొర: సారవంతమైన నల్ల మట్టి, దీనిని లోయ ప్రాంతాల నుండి మోసుకొచ్చి ఇక్కడ నింపేవారు. • ప్రయోజనం: నిటారుగా ఉండే వాలుల వల్ల మట్టి కోతకు (Soil erosion) గురికాకుండా ఉండటమే కాకుండా, కొండ చరియలు విరిగిపడకుండా ఇవి రక్షణ కల్పిస్తాయి. 2. సూక్ష్మ వాతావరణ నియంత్రణ (Micro-climates) పర్వతాల పైభాగంలో ఉష్ణోగ్రతలు తరచుగా మారుతూ ఉంటాయి. ఈ మెట్ల పొలాల వల్ల ఒక్కో ఎత్తు వద్ద ఒక్కో రకమైన వాతావరణం ఏర్పడుతుంది: • ఉష్ణోగ్రత వైవిధ్యం: పై మెట్టుకు, కింది మెట్టుకు మధ్య ఉష్ణోగ్రతలో దాదాపు 15°C వరకు తేడా ఉండే అవకాశం ఉంది. • పరిశోధనా కేంద్రంగా: చరిత్రకారులు కొందరు మచు పిచ్చును ఒక 'అగ్రికల్చరల్ రీసెర్చ్ స్టేషన్'గా భావిస్తారు. విభిన్న వాతావరణాల్లో పెరిగే పంటలను ఒకే చోట సాగు చేయడం ద్వారా వారు విత్తనాల అభివృద్ధిని సాధించారు. 3. అత్యాధునిక నీటి పారుదల మరియు డ్రైనేజీ

మచు పిచ్చు సంవత్సరానికి సుమారు 2000 మిమీ వర్షపాతం పొందుతుంది. ఇంత భారీ వర్షాన్ని తట్టుకోవడానికి వారు అద్భుతమైన వ్యవస్థను నిర్మించారు: • కాలువల వ్యవస్థ: పర్వత శిఖరాల నుండి వచ్చే సహజ నీటి ఊటలను (Springs) సేకరించి, రాతితో చెక్కిన 16 ఫౌంటైన్ల ద్వారా నివాస ప్రాంతాలకు మరియు పొలాలకు మళ్లించేవారు. • డ్రైనేజీ: నీరు నిల్వ ఉండి గోడలు పడిపోకుండా ఉండటానికి టెర్రస్ పొరల ద్వారా నీరు నేరుగా భూమిలోకి వెళ్లేలా చేశారు. మచు పిచ్చు నిర్మాణ వ్యయంలో 60% కంటే ఎక్కువ భాగం భూగర్భ డ్రైనేజీ వ్యవస్థకే ఖర్చయిందని అంచనా. 4. పంటల వైవిధ్యం మరియు ఆహార భద్రత ఇంకా ప్రజలు తమ జనాభా అవసరాలకు అనుగుణంగా వైవిధ్యభరితమైన పంటలను సాగు చేశారు: • మొక్కజొన్న (Maize): ఇది వారి ప్రధాన మరియు పవిత్రమైన ఆహారం. లోతట్టు వెచ్చని టెర్రస్లలో దీనిని పండించేవారు. • బంగాళదుంపలు (Potatoes): సుమారు 4000 రకాల బంగాళదుంపలను ఇంకా ప్రజలు అభివృద్ధి చేశారు. అత్యంత చలిని తట్టుకునే రకాలను ఎగువ ప్రాంతాల్లో సాగు చేశారు. • క్వినోవా (Quinoa) & చియా: అధిక ప్రోటీన్ కలిగిన ఈ ధాన్యాలు వారి శక్తికి మూలం. • కోకా (Coca): దీనిని ఔషధంగా మరియు ధార్మిక కార్యక్రమాల్లో వాడేవారు. 5. పర్యావరణ మరియు సామాజిక ప్రభావం • స్థిరత్వం (Sustainability): 500 సంవత్సరాల క్రితమే వారు ప్రకృతిని పాడుచేయకుండా, కొండలను సాగు భూములుగా మార్చారు. • సామాజిక నిర్మాణం: వ్యవసాయం అనేది అక్కడ ఒక సామూహిక బాధ్యత (Mita system). అందరూ కలిసి పని చేయడం వల్ల అతి తక్కువ సమయంలో భారీ నిర్మాణాలు సాధ్యమయ్యాయి. మచు పిచ్చు వ్యవసాయం అనేది కేవలం ఆహార ఉత్పత్తికి పరిమితం కాలేదు. అది వారి ఇంజనీరింగ్ తెలివితేటలకు, ఖగోళ శాస్త్ర పరిజ్ఞానానికి మరియు ప్రకృతి పట్ల ఉన్న గౌరవానికి చిహ్నం. ఆధునిక వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్తలకు కూడా వీరి పద్ధతులు నేటికీ స్ఫూర్తినిస్తున్నాయి.

మచు పిచ్చు వ్యవసాయం: ఒక అద్భుతమైన విశ్లేషణ మచు పిచ్చు అనేది కేవలం రాతి భవనాల సముదాయం మాత్రమే కాదు, అది ఆండీస్ పర్వతాల వాలుల్లో నిర్మించిన ఒక అద్భుతమైన వ్యవసాయ ప్రయోగశాల. సముద్ర మట్టానికి సుమారు 2,430 మీటర్ల ఎత్తులో, నిటారుగా ఉన్న కొండలపై వారు ఆహారాన్ని పండించిన విధానం నేటికీ శాస్త్రవేత్తలను ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. 1. వ్యవసాయ టెర్రస్లు (Andenes) మచు పిచ్చులో అత్యంత ప్రముఖమైన అంశం దాని మెట్ల వంటి పొలాలు లేదా 'టెర్రస్లు'. ఇవి కేవలం సాగు భూమిని పెంచడానికే కాకుండా పలు రకాల ప్రయోజనాల కోసం నిర్మించబడ్డాయి. • నిర్మాణ కౌశలం: ప్రతి టెర్రస్ పొరలుగా నిర్మించబడింది. అడుగున పెద్ద రాళ్లు, దానిపై చిన్న కంకర, పైన ఇసుక మరియు చివరగా సారవంతమైన పైమట్టి (Topsoil) ఉండేవి. • ప్రయోజనం: ఈ నిర్మాణం వల్ల వర్షపు నీరు భూమిలోకి ఇంకిపోతుంది తప్ప, నేల కోతకు (Soil Erosion) గురికాదు. • మైక్రో క్లైమేట్: పగటిపూట సూర్యరశ్మిని గ్రహించే ఈ రాతి గోడలు రాత్రిపూట వేడిని విడుదల చేస్తాయి. దీనివల్ల గడ్డకట్టే చలిలో కూడా పంటలు దెబ్బతినవు. 2. నీటి పారుదల వ్యవస్థ (Irrigation System) ఇంకా ఇంజనీర్లు సహజ సిద్ధమైన నీటి ఊటల నుండి సుమారు 750 మీటర్ల పొడవైన కాలువను నిర్మించి, నగరం మొత్తానికి మరియు వ్యవసాయ క్షేత్రాలకు నీటిని సరఫరా చేసేవారు. • గురుత్వాకర్షణ పద్ధతి: విద్యుత్ లేదా యంత్రాలు లేని ఆ కాలంలో, కేవలం గురుత్వాకర్షణ శక్తిని ఉపయోగించి నీరు ప్రవహించేలా కాలువలను డిజైన్ చేశారు. • జలాశయాలు: అవసరమైన సమయంలో నీటిని నిల్వ చేసుకోవడానికి చిన్న చిన్న కుంటలు లేదా జలాశయాలను ఏర్పాటు చేశారు. 3. సాగు చేసిన పంటలు

పరిశోధనల ప్రకారం, మచు పిచ్చులో వైవిధ్యమైన పంటలను పండించేవారు: • మొక్కజొన్న (Maize): ఇది వారి ప్రధాన ఆహారం మరియు మతపరమైన ఆచారాలలో ముఖ్యమైనది. • బంగాళాదుంపలు (Potatoes): ఆండీస్ పర్వతాల వాతావరణానికి అనువైన వందలాది రకాల బంగాళాదుంపలను వారు పండించారు. • కోకా (Coca): శక్తి కోసం మరియు ఆచారాల కోసం కోకా ఆకులను సాగు చేసేవారు. • క్వినోవా (Quinoa): ప్రోటీన్లు సమృద్ధిగా ఉండే ఈ ధాన్యాన్ని కూడా వారు సాగు చేశారు. 4. నేల సారవంతం మరియు ఎరువులు నిటారుగా ఉన్న కొండలపై మట్టి కొట్టుకుపోకుండా ఉండటమే కాకుండా, దాన్ని సారవంతంగా ఉంచడానికి వారు ప్రత్యేక శ్రద్ధ తీసుకునేవారు. • లామా ఎరువు: లామా (Llama) మరియు ఆల్పాకా వంటి జంతువుల వ్యర్థాలను ఎరువుగా వాడేవారు. • గౌనో (Guano): సముద్ర పక్షుల రెట్టలను (Guano) తీర ప్రాంతాల నుండి తెప్పించి ఎరువుగా వాడేవారని కొన్ని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి. 5. ఆధునిక కాలానికి నేర్చుకోవాల్సిన పాఠాలు మచు పిచ్చు వ్యవసాయం మనకు నేర్పే ముఖ్యమైన పాఠం 'సుస్థిరత' (Sustainability). • పర్యావరణ సమతుల్యత: ప్రకృతిని నాశనం చేయకుండా, పర్వతాల ఆకృతికి అనుగుణంగా వ్యవసాయం చేయడం వారి ప్రత్యేకత. • విపత్తు నిర్వహణ: భారీ వర్షాలు కురిసినప్పుడు కొండచరియలు విరిగిపడకుండా ఈ టెర్రస్ వ్యవస్థ నగరాన్ని కాపాడింది.చెప్పాలంటే, మచు పిచ్చు వ్యవసాయం అనేది మానవ మేధస్సు మరియు ప్రకృతి మధ్య ఉన్న అన్యోన్యతకు ఒక గొప్ప ఉదాహరణ. మచు పిచ్చు నిర్మాణం: రాళ్ల రవాణా మరియు లామాల పాత్రపై విశ్లేషణ మచు పిచ్చు (Machu Picchu) సముద్ర మట్టానికి సుమారు 2,430 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న ఒక అద్భుతమైన ఇన్కా (Inca) నగరం. ఇంతటి భారీ రాళ్లను అంత ఎత్తుకు ఎలా తీసుకెళ్లారు అనే విషయంలో లామాల పాత్ర మరియు ఇన్కా ప్రజల సాంకేతిక నైపుణ్యం అత్యంత కీలకమైనవి. లామాల పాత్ర (The Role of Llamas)

ఇన్కా సామ్రాజ్యంలో గుర్రాలు లేదా ఎద్దులు వంటి జంతువులు లేవు. ఆ సమయంలో లామాలు (Llamas) మాత్రమే ఏకైక రవాణా జంతువులు. బరువు మోసే సామర్థ్యం: ఒక ఆరోగ్యకరమైన లామా సుమారు 25 నుండి 45 కిలోల బరువును మోయగలదు. అయితే, మచు పిచ్చు నిర్మాణంలో ఉపయోగించిన కొన్ని రాళ్లు టన్నుల బరువు ఉంటాయి. కాబట్టి, లామాలు నేరుగా భారీ రాళ్లను మోయలేదు. సరఫరా వ్యవస్థ: లామాలను ప్రధానంగా ఆహారం, చిన్న పరికరాలు, నీరు మరియు చిన్న సైజు నిర్మాణ రాళ్లను తరలించడానికి ఉపయోగించేవారు. వందలాది లామాల బిడారులు నిరంతరం కొండ పైకి వస్తువులను చేరవేసేవి. ఎరువు మరియు ఇంధనం: లామాల వ్యర్థాలను (Dung) వ్యవసాయానికి ఎరువుగా మరియు వంటకు ఇంధనంగా వాడేవారు, ఇది కార్మికులకు కొండపై మనుగడ సాగించడానికి తోడ్పడేది.

1. భారీ రాళ్ల తరలింపు (Moving Massive Stones) మచు పిచ్చులో ఉపయోగించిన అతిపెద్ద రాళ్లను లామాలు మోయలేవు. వీటిని తరలించడానికి ఇన్కా ఇంజనీర్లు వినూత్న పద్ధతులను పాటించారు: స్థానిక లభ్యత (In-situ Quarrying): మచు పిచ్చులోని చాలా రాళ్లు ఆ కొండపైనే ఉన్న సహజ సిద్ధమైన క్వారీ నుండి సేకరించబడ్డాయి. అంటే, రాళ్లను కింద నుండి పైకి కాకుండా, కొండ పైనే ఒక చోటు నుండి మరో చోటుకు జరిపారు. లాగడం మరియు నెట్టడం (Dragging and Pushing): వందలాది మంది కార్మికులు భారీ తాళ్లను ఉపయోగించి రాళ్లను లాగేవారు. రాళ్ల కింద నునుపైన లాగ్లు (Logs) లేదా గుండ్రటి రాళ్లను 'రోలర్లు'గా ఉపయోగించి ఘర్షణను తగ్గించేవారు. ర్యాంప్ల నిర్మాణం (Inclined Planes): కొండ వాలుగా ఉన్న చోట మట్టితో తాత్కాలిక ర్యాంప్లను నిర్మించేవారు. వీటి ద్వారా రాళ్లను నెమ్మదిగా పైకి చేర్చేవారు. ఆశ్చర్యపరిచే 'యాష్లర్' సాంకేతికత (Ashlar Masonry)

ఇన్కా ప్రజలు రాళ్లను ఎంత ఖచ్చితంగా చెక్కేవారంటే, రెండు రాళ్ల మధ్య కనీసం ఒక చిన్న కత్తిని కూడా చొప్పించలేనంత బిగుతుగా అవి అమరి ఉండేవి. లిపి లేదా చక్రం లేని ప్రగతి: చక్రం (Wheel) ఉపయోగించకుండానే వారు ఈ భారీ నిర్మాణాలను పూర్తి చేశారు. భూకంప నిరోధకత: రాళ్లను ఒకదానితో ఒకటి 'L' ఆకారంలో లేదా పజిల్లా అమర్చడం వల్ల, భూకంపం వచ్చినప్పుడు అవి కదిలి మళ్లీ యధాస్థానానికి చేరుకుంటాయి. అందుకే వందల ఏళ్ల తర్వాత కూడా మచు పిచ్చు చెక్కుచెదరకుండా ఉంది.

4. ముగింపు మచు పిచ్చు నిర్మాణంలో లామాలు 'కార్మికుల సహకారులు'గా ఆహార, వస్తు రవాణాలో కీలక పాత్ర పోషించగా, భారీ రాళ్ల తరలింపులో మానవ శ్రమ మరియు అద్భుతమైన ఇంజనీరింగ్ సూత్రాలు పనిచేశాయి. ఈ రెండింటి కలయికే మచు పిచ్చును ప్రపంచ అద్భుతాల్లో ఒకటిగా నిలిపింది. ముఖ్య గమనిక: ఇన్కా సంస్కృతిలో వ్రాతపూర్వక ఆధారాలు లేనందున, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు జరిపిన పరిశోధనల ఆధారంగానే ఈ విశ్లేషణ రూపొందించబడింది. రచన: వల్లూరు దాలినాయుడు(మురళి) చరవాణి: 9440344601 బొద్దూరు విజయనగరం జిల్లా

అంకోర్ వాట్:

g"/>

ఒక పాలకుడి కథ మొదటి భాగం: వాగ్దానాల వెల్లువ త్రిలింగ దేశం చాలా సువిశాలమైన దేశం. సహజ సంపదలతో, జీవనదులతో,సుదీర్ఘ సాగరతీరం, మత్యసంపద, ఖణిజ సంపద కలిగి సుభిక్షంగా ప్రజలు సుసంపన్నంగా జీవిస్తున్నారు. ఆ రాజ్యాన్ని గతంలో చాలామంది రాజులు పాలించారు. చివరగా జగన్నాధవర్మ ఆ దేశానికి రాజయ్యాడు. రాజ్యం లో ప్రజలకు ఏ లోటూ లేకుండా ప్రజలను కన్నబిడ్డల్లా చూసుకుంటున్నాడు. కానీ ఆ రాజ్యం లో చంద్రపాలుడు అనే వ్యక్తి సంపన్నుల్లో,రైతుల్లో, వ్యాపారుల్లో, ప్రభుత్వ అధికారుల్లో,సైన్యం లో తిరుగుబాటు తీసుకు వచ్చాడు. సంపన్నులకు "ఈ దేశ సంపద అంతా పేదవారికి పంచి పెడుతున్నాడు ఈ రాజు ఇలా అయితే అందరూ సంపన్నులు అయిపోతే మీకు పనిచేసేవారు, బానిసలూ ఉండరు. అనీ, రైతులతో "ఈ రాజు మీభూములను సంపన్నులకు కట్టబెట్టాలని చూస్తున్నాడు అనీ, పేదలందరికీ మీరు కడుతున్న పన్నులు ద్వరా వచ్చిన సంపద అంతా ఉచితంగా పంచిపెడుతున్నాడు. దానివలన మీ పొలాల్లో పనిచేయడానికి కూలీలు మీకు దొరకరు" అనీ, వ్యాపారులతో పేదవారి పిల్లలకు ఉచితంగా చదువు చెప్పడానికి విద్యాలయాలు ఊరూరా నిర్మిస్తున్నాడు ఈ రాజు. దీని వలన పేదలందరిలో చైతన్యం వస్తే వారు మీ వ్యాపార మెలుకువలూ మోసాలు తెలుసుకొని మిమ్మల్ని నిలదీస్తారు. రైతులు సరైన గిట్టుబాటు ధరను మీనుండి రాబడతారు. మీకు నష్టాలు వస్తాయి చూసుకోండి" అనీ, ప్రభుత్వోద్యోగులతో "నన్ను మీరు రాజు గా ఎన్నుకుంటే నేను మీ జీతాలను రెట్టింపు చేస్తాను,పని భారం తగ్గిస్తాను. మీరు చేసే అవినీతిని ప్రశ్నించను. మీ దోపిడికి అడ్డు చెప్పను" అని వాగ్ధానం చేశాడు. సైనికులకు జీతాలు పెంచుతానని,రాయతీలు కల్పిస్తానని, రాజధాని నగరం లో ఇల్లు నిర్మిస్తాననీ,సెలవులు మంజూరు చేస్తాననీ వాగ్ధానం చేశాడు. కొంతమంది అనుచరులను ఊరూరా నియమించి చంద్రపాలుని గురించి గొప్పగా ప్రచారం చేయించాడు. ఏ నోట విన్నా చంద్రపాలుడు గురించే... తన రహశ్య ఏజెంట్ల ద్వారా జగన్నాధవర్మ పై దుష్ప్రచారాన్ని ప్రజలకు చేరవేశాడు. ప్రజల్లో గొప్ప తిరుగుబాటు వచ్చింది. జగన్నాధవర్మ ను గద్దె దించేశారు ప్రజలు. చంద్రపాలుని తన రాజుగా పట్టాభిషిక్తున్ని చేశారు. కొత్తగా వచ్చిన 'చంద్రపాలుడూ పట్టాభిషేకం ముందు ప్రజలకు ఎన్నో ఆశలు కల్పించాడు. "నేను భగవంతుని ప్రతినిధిని, సనాతన ధర్మాన్ని కాపాడడానికి భగవంతుడు నన్ను భూమి మీదికి పంపించాడు, నేనే ఈ నదులను శృష్టించాను, పంచభూతాలు నా అధీనం లోనే ఉన్నాయి, నా పాలనలో కరువు,కాటకాలు ఉండవు, ఈతిబాధలు అసలే ఉండవు, ప్రతి ఒక్కరికీ సొంత ఇల్లు,పొలం ఉండేటట్లు చూసుకుంటాను, పన్నులు తగ్గిస్తాను, రాజ్యాన్ని స్వర్గధామం చేస్తాను" అని ఊరూరా చాటింపు వేయించాడు. ప్రజలు ఆ మాటలు నమ్మి, అతనికి బ్రహ్మరథం పట్టారు. చంద్రపాలునికి కిరీటాన్ని అప్పగించారు. పట్టాభిషేకం రోజున చంద్రపాలుడు వీధుల్లో తిరుగుతూ, "ఈ మట్టి మీది, ఈ రాజ్యం మీది" అని ప్రసంగించాడు. రైతులు తమ నాగలిని పక్కన పెట్టి అతనికి నీరాజనాలు పట్టారు. కానీ, కిరీటం తల మీదకు రాగానే విజయవర్మ ఆలోచనలు మారిపోయాయి. అతనికి రాజ్యం మీద ప్రేమ కంటే, తన ఖజానా నింపుకోవడం మీదే ధ్యాస మళ్లింది. రెండూ భాగం: అభివృద్ధి పేరుతో దోపిడీ కొద్ది కాలం గడిచాక, విజయవర్మ తన కొలువులో ఉన్న మంత్రులతో రహస్య సమావేశం ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ మంత్రులంతా అతని బంధువులే. "మన ఖజానా పెరగాలి, మన వారు సంపన్నులు కావాలి. దీనికి 'అభివృద్ధి' అనే ముసుగు వేయాలి" అని పథకం రచించారు. మరుసటి రోజు చాటింపు మొదలైంది: "రాజు గారు రాజధానిని విస్తరిస్తున్నారు! ప్రపంచం చూడని అద్భుతమైన మహలులు, దేవాలయాలు విలాసవంతమైన రధ మార్గాలు , విదేశీ వ్యాపారస్తుల కోసం విలాసవంతమైన అతిథి గృహాలు నిర్మిస్తారు. విదేశీ వ్యాపారుల కోశం గిడ్డంగులు నిర్మిస్తారు, వాటికి సరుకులు చేరవేసేందుకు విశాలమైన రహదారులు, సముద్ర నుండి నేరుగా రాజధానికి రావడం కోసం కాలువలు నిరిస్తున్నందున రైతుల నుండి భూములు సేకరిస్తున్నారు. గ్రామాలు ఖాలీ చేయాలి. వారికి తరువాత నగరం లో నివాసాలు ఏర్పాటు చేస్యారు. రాజధాని విస్తరణ కోసం భూములను సేకరిస్తున్నారు.దీని కోసం నగర సరిహద్దుల్లో ఉన్న భూములన్నీ ప్రభుత్వ పరం కావాలి." అని చాటింపు వేశారు. రైతులు హడలిపోయారు. తరతరాలుగా తాము సాగు చేసుకుంటున్న మాగాణి భూములు, పచ్చని పంట పొలాలు పాలకుల కన్ను పడ్డాయి. "ప్రజా ప్రయోజనం కోసం భూమిని త్యాగం చేయండి" అని సైనికులు బలవంతంగా సంతకాలు చేయించుకోవడం మొదలుపెట్టారు. ఒక రైతు ఎదురుతిరిగి, "అయ్యా, ఈ పొలం పోతే మా ఆకలి తీరేదెలా?" అని అడిగితే, "నీకు రాజధానిలో చిన్న గది ఇస్తాం, అక్కడ కూలి పని చేసుకో" అని వెటకారంగా జవాబిచ్చారు. మూడవ భాగం: పన్నుల భారం - స్వార్థపు కోటలు భూములు లాక్కున్నది చాలక, చంద్రపాలుడు సరికొత్త పన్నులు విధించాడు. నగరంలోకి వచ్చే ప్రతి వస్తువు మీద, కట్టెలు కొట్టుకునే వాడి మీద, చివరకు గాలి మీద కూడా పన్ను వేశారు. ప్రజల వద్ద ఎంత బంగారం ఉన్నదీ అని ఒక సర్వే చేపట్టాడు. ఆ బంగారం పై ఆస్తి పన్ను విధించాడు. పండిన పంట పై 50% పన్ను విధించాడు. చదువుకోవాలంటే "గురు దక్షిణ" అనె పన్నును ప్రభుత్వం వసూలు చేసింది. "రాజధానిని నిర్మిస్తున్నాం కదా, ఆ ఖర్చు మీరే భరించాలి" అని తీర్మానించారు. సామాన్యుడి నడ్డి విరిగింది. విదేశి ప్రయాణం కోసం పది విలాసవంతమైన విశాలమైన అతి భారీ నౌకలను ఈజిప్ట్ రోం నగరాలనుడి కొనుగోలు చేసి తెప్పించాడు. పేదవాడు ఆకలితో అలమటిస్తుంటే, రాజు గారు మాత్రం తన రాజమందిరంలో భారీ విందులు ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. ఆ విందులకు ఆహ్వానితులు కేవలం రాజు గారి బంధువులు, మిత్రులు మాత్రమే. భూములు లాక్కున్న చోట పెద్ద పెద్ద వ్యాపార సముదాయాలు వెలిశాయి. అవి ఎవరివి? రాజు గారి బావమరిదివి. కొత్తగా నిర్మించిన 'అతిథి గృహాలు' ఎవరివి? రాజు గారి ఆప్తమిత్రుడివి. నాటి తాళపత్ర గ్రంథాలయాలు రాజు గారి సోదరుడి సొంతం. ప్రభుత్వ అధీనం లో ఉన్న విద్యా సంస్థ లను విదేశీ వ్యాపారులకు అమ్మివేశాడు. వారు "గురుదక్షిణ"ను భారీగా పెంచివేశారు. దానితో పేద, మధ్య తరగతి వారు చదువుకు దూరం అయ్యారు. వైద్యం తన బినామీలకు ధారాదత్తం చేశాడు. దానితో ఉచితంగా అందాల్సిన వైద్యం అందని ద్రాక్ష అయింది. రాజధాని నగరం విలాశవంతుల నిలయం అయింది.పేదవారికి అక్కడ చోటు లేకుండా అయిపోయింది ఆ నగరం లో ప్రవేశించాలంటే రాజ ముద్రిక ఉండాలి అది సంపన్నులకు, తన బంధువులకు స్నేహితులకు మాత్రమే స్వంతం. అభివృద్ధి అయితేజరిగింది.. కానీ అది ప్రజలది కాదు, పాలకులది. రాజధాని వెలుగుల్లో రైతన్న కన్నీరు ఎవరికీ కనిపించలేదు. ఒకప్పుడు రైతు తన భూమిని నమ్ముకొని స్వశక్తి పై ఆధారపడి తన బ్రతుకేదో తను బ్రతికే వాడు. ముందు ఉండే రాజులు రైతన్నకు ఏలోటూ లేకుండా చూసుకున్నారు.కానీ ఈ కొత్తరాజు వచ్చేక కష్టాలు కూడా తోడయ్యాయి.పంట పండే నేల మీద రాతి కట్టడాలు మొలిచాయి. అన్నం పెట్టే అన్నదాత, తన సొంత భూమిలో సంపన్నుల కోసం నిర్మిస్తున్న మహా సౌధాలకు రాళ్ళెత్తే కూలీలుగా మారవలసి వచ్చింది. నాల్గవ భాగం: చరిత్ర పునరావృతం ఒక రోజు ఒక వృద్ధ రైతు రాజసభకు వచ్చాడు. రాజు ఎదుట నిలబడి, "ప్రభూ! మీ అద్దాల మేడల్లో మా కన్నీళ్లు ప్రతిబింబించడం లేదా? విదేశీ వ్యాపారస్తుల కోసం మా పొలాలను బలి ఇచ్చారు. రేపు ఆకలి వేస్తే మా పిల్లలకు ఈ రాతి ముక్కలను తినిపించమంటారా? మమ్మల్ని ఓడించి రాజ్యాన్ని గెలవలేదు మీరు, మమ్మల్ని మోసం చేసి గెలిచారు" అని ఎలుగెత్తి చాటాడు. రాజు వికటాట్టహాసం చేశాడు. అతనికి రాజ్యాధికారం తలకెక్కింది.కళ్ళు నెత్తికి ఎక్కాయి. మదోన్మత్తుడు అయ్యాడు. ఎప్పుడూ తన బంధువులు, స్నేహితులతో విదేశీ యాణం. పరిపాలన మంత్రుల చేతిలో పెట్టాడు. మంత్రులు వారికి దొరికింది ప్రజలనుడి పన్నుల రూపం లో దోచుకుంటున్నారు. ప్రజలు వారి బాధలు చెప్పుకొనే అవకాశమే లేదు. రాజ్యం అవినీతి మయం అయిపోయింది. కానీ చరిత్ర ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు. పన్నుల భారంతో విసిగిపోయిన ప్రజలు, భూములు కోల్పోయిన రైతులు ఏకమయ్యారు. వాగ్దానాలు మరిచిన పాలకుడిని గద్దె దించడానికి సమయం ఆసన్నమైందని గ్రహించారు. యువకులు,రైతులూ ఏకం అయ్యారు. ఒక్కసారిగా నగరం పైకి దండెత్తారు. ఈ హఠాత్ సంఘటణను చంద్రసేనుడు ఊహించలేకపోయాడు. సైన్యం వెల్లువా వచ్చిన ప్రజావాహినిని ఏమీ చేయలేక పోయింది. ఎదురొచ్చిన సైనికులను మట్టుప్ర్ట్టారు ప్రజలు దానితో మిగిలిన సైకులు ప్రజలతో చేతులు కలిపారు రాజధానిలోని సంపన్నుల ఇళ్ళలోకి చొరబడి దొరికిన సొత్తును సామాన్యులు దోచుకున్నారు. నగరాన్ని తగలబెట్టారు. నగరం విడిచి పారిపోతున్న రాజును ఆ మంటల్లో వేసి కాల్చేశారు. రాజ బంధువులను బంధించారు. జగన్నాధవర్మకు మళ్ళీ పట్టం కట్టారు. ఇప్పుడు ప్రజలు ఏ ఈతిబాధలు లేకుండా సుభిక్షంగా జీవిస్తున్నారు.

అభివృద్ధి ఎవరికోసం?(కవిత) (రైతన్న వేదన) ప్రాణం కంటే మిన్నగా ప్రేమించిన పచ్చని పొలం.. నేడు కాంక్రీటు అడవికి బలైపోతుంటే, గుండె చెరువై కన్నీరు మున్నీరవుతోంది! చెమట చుక్కలతో తడిపిన మట్టిలో.. నేడు జెండాలు పాతి, సరిహద్దులు గీస్తుంటే నా పేగు తెంచుకుని పోతున్నట్లుంది! రాజధాని అంటారు.. విమానాశ్రయం అంటారు.. ఎత్తైన భవనాలు, ధగధగలాడే మాల్స్ అంటారు.. కానీ, బుక్కెడు మెతుకు పెట్టే నా పొలం లేకపోతే ఈ హంగులు, ఆర్భాటాలు ఎవరి ఆకలి తీరుస్తాయి? డేటా సెంటర్ల వెలుగులు.. నా కంటి నిప్పును ఆర్పగలవా? విమానాల హోరు.. నా గుండె కోతను వినిపించనివ్వదా? మాగాణిని మింగేసి మహానగరాలు కడతారా? రక్తపు చుక్కలను తుడిచేసి రంగుల లోకం చూపుతారా? తాత ముత్తాతల ఆస్తి.. నా పిల్లల భవిష్యత్తు.. అభివృద్ధి అనే రంగు పూసి అంగట్లో పెడతారా? అరక పట్టిన చేతులకు సంకెళ్లు వేసి.. అన్నం పెట్టే రైతును అనాథను చేసి.. ఎవరి కోసం ఈ అభివృద్ధి? ఎవరి లాభం కోసం ఈ వినాశనం? నేల తల్లిని కోల్పోయిన రైతు కన్నీరు.. రేపు మీ నాగరికత పునాదులను కదిలించక మానదు! మురళి

Valluru Murali( మురళీ): 🌴🌲🌳వృక్ష విలాపం🌳🌲🌴 నీ యాగం చేయాలని తలచి శాలకోసం,సమిధల కోసమని కలప తెద్దామని గొడ్డలి పట్టుకొని అడవికి వెళ్ళాను ప్రభూ! ప్రభూ! పక్షుల కిలకిలా రావాలతో కాన కలకలలాడుతూ ఉంది.వనచరాలు చెంగుచెంగుమని చెట్లపైనుండి గంతులిడుతూ ఆనందపరవశమైయున్నవి ప్రభూ! నేనొక మావితోటకడ నిల్చి చివాలున గొడ్డలెత్తి యో మానును కొట్టబోవ తరులన్నియు జాలిగ నోళ్ళువిప్పి మా పానము తీతువా యనుచు బావురు మన్నవి కృంగిపోతి నా మానసమందెదో తళుకుమన్నది వృక్షవిలాప కావ్యమై...... అంతలో ఒక మామిడిచెట్టు మార్ధవ స్వరంతో యిలా అన్నది ప్రభూ!... తే.గీ. మండువేసంగి మద్యాహ్నయెండ వేళ సొమ్మసిల్లియు నానీడ సొలసినంత చల్లగాలితో మిమ్ముల సాంతపరచి కడుపు నిండుగ కమ్మని పండ్లనిత్తు. తే.గీ. రాళ్ళతో కొట్టిమమ్ముల రక్తమోడ్వ పళ్ళనెన్నియో మీకును పంచినాము కీడు చేసిన మీకు నేనాడు నైన హాని చేయము మరి ఫలహారమిత్తు! తే.గీ. మధుర ఫలము యన్న బిరుదముందిమాకు భరత భూమిపై పుట్టిన భాగ్యమయ్యె! ప్రాత్యదేశాల భూములపెరగబోము పూర్వపుణ్య ఫలమునిట పుట్టినాము. ఇంతలో ఆ చెంతనే ఉన్న చింతచెట్టు చింతిస్తూ యిలా అన్నది ప్రభూ! ఆ.వె. విందులీయ పలుపసందులైనట్టియు భక్ష్య,లేహ్య,చోహ్య భోజ్యములును యెన్నియున్ననుగాని అన్నము కలుపగ రసములేని విందు రక్తిలేదు. ఇంతలో ఆ దగ్గరలో ఉన్న తాళవృక్షం తాళలేక తన గోడు ఇలా వెళ్ళగక్కింది ప్రభూ! ఆ.వె. డబ్బు కల్గు వాని డాబాల కన్నను పేదవాని పూరి పాక మేలు కమ్మ నేతయిల్లు కమ్మని సౌఖ్యంబు బయట యెండ యెంత మండుచున్న!!! తే.గీ. పూర్వ కవులు మమ్ము పొత్తముగాజేసి మధుర కావ్య కృతులు మలచినారు కల్పవృక్షమనుచు కవులెల్ల గీర్తింప కరిగి పోతి,మిపుడు కృంగిపోతి. ఉ౹౹ విత్తనమేయలేదుగ!?నువెప్పుడు గుప్పెడు నీళ్ళనైననా కుత్తుక లోపలన్ యిడిన కార్యము సల్పిన పుణ్యమైన నో గత్తము వేయలేదు కడకేమియు సత్తువ సల్పినట్టుగా కత్తుల తోడవచ్చితివి యాయువు తీయగ నేమి సేతుమే! గాలిని గారవింతుము----- పేరడీ..... ఉ౹౹ గాలిని చల్లబర్చెదము కానలవెంబడి పోయినట్టి మే ఘాలకు వర్షమిచ్చు సహకారము చేసెదమోయి నమ్ముమా! మేలును కల్గజేసెదము మీకును యిచ్చెద ప్రాణవాయువున్ తాలుము! చంపబోకుము! తల్లిగ మిమ్ముల సాకుదెన్నడున్ పుష్పవిలాపం లోని "ఊలు దారాలతో గొంతుకురిబిగించి" అన్న పద్యానికి పేరడీ---- వృక్షవిలాపం లో---- తే.గీ. పెద్ద యంత్రాలతో మమ్ము పెళ్ళగించి గుండెలోనుండి గొడ్డలి గ్రుచ్టి, దూర్చి నడుము నడ్డగ రంపాన నరికి చంపి మీరు చేర్తురు మమ్ముసా మిల్లు నందు ఉ౹౹ విత్తనమేయలేదుగ!?నువెప్పుడు గుప్పెడు నీళ్ళనైననా కుత్తుక లోపలన్ యిడిన కార్యము సల్పిన పుణ్యమైన నో గత్తము వేయలేదు కడకేమియు సత్తువ సల్పినట్టుగా కత్తుల తోడవచ్చితివి యాయువు తీయగ నేమి సేతుమే! గాలిని గారవింతుము----- పేరడీ..... ఉ|| గాలిని చల్లబర్చెదము కానలవెంబడి పోయినట్టి మే ఘాలకు వర్షమిచ్చు సహకారము చేసెదమోయి నమ్ముమా! మేలును కల్గజేసెదము మీకును యిచ్చెద ప్రాణవాయువున్ తాలుము! చంపబోకుము! తల్లిగ మిమ్ముల సాకుదెన్నడున్

శ్రీకామినీవక్షు జితహిరణ్యాక్షు - భువనపాలనదక్షుఁ బుండరీకాక్షు వివిధగీర్వాణాద్యు వేదాంతవేద్యుఁ - బరమతత్త్వాపాద్యు భవరోగవైద్యు శోభితగుణధాము సురసార్వభౌము - మౌనిమానసహంసు మథితోగ్రకంసు శేషాహివరతల్పు సిద్ధసంకల్పు - నీలోత్పలవ్యూహ నీలాంబువాహ నీలాద్రిసంకాశు నిబిడప్రకాశు - నిర్మలతరదేహు నిగమాంతగేహు గోపాంగనాకుంభకుచశాతకుంభ - కుంభకుంకుమ చారుగురుతరాకారు వేణునాదామోదు విహితప్రసాదు - నవ్యక్తు నతవేద్యునాద్యు నద్వంద్వు నధ్యాత్ము నచ్యుతు నాద్యంతరహితు - నిర్గుణు నిఖిలాండనిర్మాణనిపుణు నిర్వాణు నిర్మలు నిత్యు నిశ్చింతు - సర్వజ్ఞు సాకారు సచ్చిదానందు సర్వతోముఖరూపు సత్యస్వరూపు - నఖిలహిరణ్యగర్భాండనాయకుని వివిధలోకాధీశు వేంకటాద్రీశు - నధిక తేజోమూర్తి నలరెడువాని గంగానదీజన్మకారణం బనఁగ - బొగడొందు తనపదాంభోజముల్‌ సూపి యింపొంద వైకుంఠ మిదియ సుమ్మనుచు - సొంపొంద వలకేలఁ జూపెడువాని ఘనదైత్యగర్వాంధకారంబు లెల్ల - మానుప దేదీప్యమానమై వెలుఁగు చక్రగదాశంఖశార్గంబు లెపుడు - తలకొని యిరువంకఁ దాల్చినవాని నరకంట సిరితోడ నలిగి భూకాంతఁ - గలసి యిద్దఱలోనఁ గైలాటమిడుచు వలపునఁ గడకంట నలరెడువాని - నెండవెన్నెలతోడ నేకమై కూడి రెండుకన్నుల సంధి రెట్టింపుచున్న - గగనంబు దాఁకినకన్నులవాని ద్రవిళాంగనాఘనస్తనమండలాగ్ర - పరిరంభ జృంభిసంభ్రమవిలాసముల బెరసినకుంకుమపీతాంబరంబు - కడఁగి రింగులువాఱఁ గాసించువాని బ్రహ్మాండమైయుండి బ్రహ్మమైయుండి - పరమాణువైయుండి పరమమైయుండి సచరాత్ముఁడై చరియించువాని - నమరాద్రితో మాద్రియగు వేంకటాద్రి నున్నతోన్నతలీల నుండెడువాని -శృంగారవిఖ్యాతి చెలువంబురీతి నొయ్యారములబాగు నొసపరిలాగు - రాజసంబులసొంపు రసికతపెంపు సరసత్వములచెల్మి చతురతకల్మి - సకలజనానందసంస్తుతిచేత వినివిని యొక బాల వికచాంబుజాక్షి - చెలువ కోకిలవాణి చిగురాకుఁబోణి తలఁపులవిశ్రాంతి తలిరాకు బంతి - వలరాజు చిగురెల్లి వలపులవెల్లి కడివోనిపూముల్కి కన్నులకల్కి - చిత్తంబు చిగురించి స్వేదంబు వెంచి సిగ్గులు వో సురిఁగి చింత లోఁబెరిగి - కాంక్షలఁ గడుఁ బొదలి గర్వంబు వదలి కోరికి మదిఁ బేరి కోపంబు మీఱి - వినుకలి దలపోసి వెరవులఁ బాసి వెట్టల కెదురేఁగి వెతలను గ్రాగి - యున్నంతఁ జెలిభావ మువిదలు చూచి యీముద్దరాలికి నీవిలాసినికి - నీపూవుఁబోడికి నేలొకో నేఁడు వివరింపఁ దలఁపులు వింత లై తోఁచెఁ - బంచశరాసక్తి ప్రభవింపఁ బోలు నింతలో మరుఁడు దండెత్తకమున్న పచ్చనివిలు చేతఁ బట్టకమున్న చిగురంపగమి చికిలి సేయక మున్న - కోకిల మద మెత్తి గొణఁగకమున్న కీరంబు వాయెత్తి కెలయకమున్న - రాయంచ లెదిరించి రాయకమున్న సుదతి కారామంబు చూపి మరుపిచ్చి - మాటలమాటున మఱపింత మనుచు నారామఁ దోడ్కొని యారామమునకుఁ - జనుచోట నెదిరె వసంతోత్సవంబు పాంథులనునుసిగ్గు బయ లైనరీతి - కారాకు లెడలి వృక్షంబులు నిలిచె తగ విరహులకోర్కి తలిరించె ననఁగ - నవకమై చిగుళులు ననిచె భూజముల వలరాజురాకకు వనమహీజములు - కలయఁ గట్టినమేలుకట్లో యనంగ నిండారఁ దరువులనీడలు నిండెఁ - గోల తమాల తక్కోల కాకోల తాల హింతాలకోత్తాలకుద్దాల - సాలబాలరసాల జాలనేపాల తారజంబీరమందారఖర్జూర - గంధఫలీకుండఘనపిచుమంద తరువులు విరువులై తలిరించి మించెఁ - దీఁగలు సోగలై తెగమాఱి పాఱె వనలక్ష్మి పూర్ణయౌవనవీథియందుఁ - గడఁగిమాధవుఁడు వేడ్కలఁ గ్రొత్తగాఁగ నొత్తిననఖపంక్తు లున్నచందమునఁ - గింశుకంబులు గోరగించి మోదించె గురువింద లిగిరించె గుత్తులు నించె - మాకందతరు లేచె మల్లెలు పూచెఁ బొన్నలు వికసించెఁ బొగడలు నించెఁ - బనసలు నెరిసె సంపంగలు విరిసె మలయజంబు లెలర్చె మరువంబు పేర్చె - నేవంకఁ జూచిన నెల్ల భూజములు శాఖోపశాఖ లసంఖ్య మై నిగుఁడ - బూవుగుత్తులచేతఁ బూపలచేతఁ బరిపక్వరసపూర్ణఫలములచేత - గగనమండల మెల్లఁ గలయ నందంద కప్పిన నిబిడాంధకారంబు దోఁపఁ - దారనివిరు లెల్లఁ దారలు గాఁగఁ గురియుపూఁదేనెల క్రొమ్మంచుమించ - మలయఁబుప్పొళ్లదుమారంబు రేఁగఁ గేలీగృహాంగణాంకితఘననూత్న - వజ్రప్రకాశదివ్యప్రభావలుల వెలుఁగొంది దట్టంపు వెన్నెల గాయఁ - గుముదాకరంబులఁ గూటంబు మాని కుముదాకరంబులఁ గొమరు దీపించి - పద్మరాగప్రభాప్రౌఢిమ వంపఁ బద్మరాగప్రౌఢిమ దోఁప - జ్యోతిర్లతాక్రాంతశోభితశ్రీలు బాలార్కకిరణసౌభాగ్యంబు లొదవ - సకలవనాంత విశ్రాంత పాంథులకుఁ బగలు రేలై తోఁచుఁ బరికింప రేలు - పగళులై తోఁచి విభ్రాంతి పుట్టించు నత్యంతవేగవిహారమారుతము - సొరిది నవ్వనవీథి సొచ్చినంతటను గడఁగి గందపుఁగొండకందువ మఱచి - క్రమ్మఱ నొకవంకఁ గదలిపోలేక ఫణిరాజముఖులకుఁ బసలు పుట్టించు - ఫణిరాజగోత్రసౌభాగ్యంబు మరఁగి కదిసి యాకాశగంగాతరంగముల - నాడెడునవ్యదివ్యాంగనాశ్రేణి కుచకుంభలిప్త కుంకుమములతోడఁ - జల్లుఁ బోరాడు నిచ్చలు నొక్కవేళ మాధవీనవలతామందిరామంద - సౌధవీథీఘనస్థలములు మెట్టి తీఁగెయుయ్యల లూఁగు దిన మొక్కవేళ - శ్రీవేంకటేశు నూర్జితకృపావేశు నినకోటిరుచిమంతు నిందిరాకాంతుఁ - గనుఁగొనఁ గోరి వేడ్కలు దొంగలింప సకలదిగంతర స్థలములనుండి - చక్కని చిక్కని జవరాండ్రు నడవ నడపులయెడల నెన్నడుములు బడలఁ - గస్తూరిపూఁతలు గరఁగి లోజాఱ శిరసులజవ్వాది చెక్కిళ్లఁ గాఱ - నలసతఁ గనుఁగ్రేవ నలరు కామినుల పయ్యద లెడలించి పాలిండ్లుదూరి - కుటిలకుంతలములఁ గునిసియల్లార్చి చిగురాకుఁబోడుల సేదలు దీర్చి - గొబ్బునఁ దావి దిక్కులఁ జోడుముట్ట నుబ్బున విహరించు నొక్కొక్కవేళఁ - తలకొని వనవీథిఁ దలవరివోలెఁ గార్తవీర్యుఁడువోలెఁ గంతుఁడువోలె - నాగరికుఁడువోలె నానావిధముల మలయుచు విహరించు మందానిలుండు - అంత నాకామినుల లందఱుఁ గూడి చల్లనినెత్తావి చల్లెడుచోటఁ - దూఁగుటుయ్యలలఁ కందువల చెందొవల కొలఁకులఁ గెలఁకులఁ గురివిందపొదల - భామలో రతిరాజు పసనిసామ్రాజ్య సీమలో రసికుల చిత్తంబులోని - ప్రేమలో యనఁగ గంభీరంబు మెఱసి కళుకులో చిగురాకు కరవాలుఁగొనల - తళుకులో విటులడెందములఁగాపాడు ములుకులో యనఁగ నిమ్ముల నుల్లసిల్లి - బాలలో పుష్పాస్త్రు బంగారు నాట్య శాలలో పూవింట జడికొన్న యంప - కోలలో తలఁపులో గుదికొన్న తాల్మి చీలలో యనఁగ నచ్చెలు లెల్లఁ గూడి - యవయవశ్రీల నొయ్యారంబుదొరయ ఘనవయోగర్వాంధకారంబు మెఱయఁ - దోరంపుటినరశ్మి దూఱక నిగుడి మత్తిల్లునవలతామంటపవీథిఁ - దఱచుచీకట్లు బిత్తరములు చిమ్మఁ దమముఖచంద్రవిస్తారదీధితులు - వెలుఁగొంద నలుగడ విహరించువారు దట్టంపు లేమావి తరువుల క్రింద - సొంపైన పూఁదేనె సోనలఁ దడిసి పొదరిండ్లచాటునఁ బొదిగొని నిలువ - తమముఖాంబుజములతావులఁ దగిలి పైకొన్న యలికదంబముల సందడికిఁ - దప్పించుకొని తొలఁగ దాఁటెడువారు చెలులతోఁ బడి దప్పి చెదరినసఖులు - రమణీయశుకపికారావంబు వినుచుఁ జెలికత్తెలో యని చీరెడువారు - మదవతీజనులకమ్మఁదనంపుఁబూవు బంతులసరసంబు పైకొనియాడఁ - జెదరినపుప్పొళ్ళచేఁ దొప్పఁదోఁగి సిబ్బెంపుమేనులఁ జెలఁగెడువారు - కొలికిఁదామరకొలంకులదండ (మెండు) నిలిచి తమతమమేనినీడలపొలుఁపు - గనుఁగొని యానాగకన్నెలో యనుచు వేడుకఁ బలుమాఱు వెఱఁగందువారు - నై సఖీరత్నంబు లంతంత నిలిచి లేమా విలాసంబు లేమావి మంచి - లేమావిఁజేచాఁపలేమా యటంచుఁ దిలకంబు దీర్పక తిలకించిచూడు - తిలకంబు మానినీతిలకంబ యనుచు నడుగుకందువ గోరియడుగు నశోక - మడిగెడు బోఁటి నీ యడుగు లాననుచు గర్ణికారంబు లాకర్ణింపఁ బలుకు - గర్ణికారమణీయకాంతిగా ననుచుఁ గురవకావలికిఁ జేకుఱ వకావిరులు - కొమ్మకౌఁగిటఁ జేర్చుకొమ్మకాయనుచుఁ గేసరంబుల బోఁటి కేసరంబులుగ - వారుణిఁదోఁచు దైవాఱగా ననుచుఁ జతురభావంబుల సరసభాషణము - లాడుచు విహరించు నంతలోపలను వనపాలకాంతలు వనవిలాసినులు - పొదిగొన్న చక్కని పుష్పకోమలులు గర్వంపుఁజూపుల కమలలోచనులు - కైసేసి శృంగారగరిమలు వొదల నఖిలలోకేశుమోహనమూర్తిఁ గాంచి - ప్రణయపూర్వకముగాఁ బ్రస్తుతి చేసి యోదేవతారాధ్య యోభక్తసాధ్య - యోలోకమందార యోభవదూర యోవేంకటాద్రీశ యోకృపావేశ - శృంగారవనకేలిఁ జిత్తంబు గలిగి విచ్చేసి వేడ్కల విహరింపవలయుఁ - గోనేటిదరి నున్న కొదమసంపెంగ తరువులు వికసించెఁ దముఁ గానరావు - గుఱిలేనిపువ్వులు గురిసి క్రిక్కిఱిసి పరవనిచోట్లెల్లఁ బాన్పులై చూడఁ - బొగడల విశ్రాంతి పొగడ నచ్చెరువు పొదిగొన్న సేవంతిపొదరిండ్లక్రిందఁ - బలుమాఱుఁ గురిసినపన్నీటిసోన పలవల నునుజాలువాఱి దైవాఱి - యేఱులై యేప్రొద్దు నీఁతలఁ బాఱు గందంపుమ్రాఁకులకడ నున్నఫణులు - చందనగంధులసౌరభంబునకుఁ బైకొని మైగాలిఁ బసివట్టి తిరుగు - మెలఁగు మయూరగామినులౌట యెఱిఁగి తఱచైనఘనసార తరువులక్రిందఁ - బొర లూడి రాలుకర్పూరంపుసిరము తిన్నలై విహరింపఁ దిన్ననై యుండు - నని యని తరితీపు లతివలు వలుక నఖిలలోకారాధ్యుఁ డతికృపామూర్తి - మగువల వయసు లామనికొల్లకాఁడు భామల తలఁపులోపలి గారడీఁడు - వెలలేని వలపుల వేడుకకాఁడు కోనేటిరాయండు కుంభినీస్వామి - శ్రీవత్సధారుఁ డాశ్రితవత్సలుండు వెలఁదులమాటలు వేడ్క దీపింపఁ - జిత్తాబ్జమునఁ జేర్చి చిఱునవ్వు నవ్వి యత్యంతరూపమహామూర్తి గాన - నఖిలశృంగారాబ్ధి కధిపతి గాన సకలవైభవమహోజ్జ్వలతఁ బెంపొంది - గమనోన్ముఖుం డైనగదలు దానెఱిఁగి పాదారవిందసంస్పర్శంబు సేయఁ - గోరిక దలకూడఁ గుండలికర్త (భర్త?) పసిఁడిపాదుకల స్వభావమై నిలువఁ - గైకొని మెట్ట నక్కడిచోటు లెల్లఁ బ్రతిపదంబును మోక్షపదములై నిలువ - నింద్రాది దిక్పతులిరువంకఁ గొలువఁ గమలభవాదులు గదిసి తో నడవఁ - గిన్నర గంధర్వ ఖేచర యక్ష గరుడ విద్యాధర గాన మానములు - వీనుల కిం పొంద విందులు సేయ విరివైన యుద్యానవీథులు సొచ్చి - విశ్రాంత భూముల విహరించుచోట నేవేళ నేకాల మెక్కడఁ దలఁచె - నావేళ నాకాల మక్కడఁ గలిగి సకలపదార్థగోచరములై యుండి - చతురవిద్యాగోష్ఠిఁ జరియించునంత నఖిలాదినాథు మోహన మహామూర్తిఁ - బలుమాఱు మును విన్న భామాలలామ చెలులకు మన సీక చిత్తంబు రాక - పొలుపైనయలవోకఁ బ్రొద్దులు వోక సఖులతోఁ బుష్పాపచయకేలిఁ దగిలి - యున్నంతఁ జెలిభావ మువిదలు చూచి పువ్వులు జడిగొన్న పొదరిండ్లు దూఱి - కాంతల నొండొంటిఁ గడవంగఁ బాఱి తఱచైనవిరు లెల్లఁ దమ వని కోరి - చెదరిన లతలెల్లఁ జేరంగఁ దీసి యందనిక్రొవ్విరు లందంది కోసి - తావి వోవకయుండఁ దలిరులు మూసి రాలినపుప్పొళ్లు రాసులు చేసి - యనిలంబు కెదురు మహాఫణి వ్రాసి తుమ్మెదదాఁటులఁ దొలఁగఁ దూపొడిచి - పై కాపుగాఁగ సంపంగలు ముడిచి చేతులపన్నీరు చెలులపైఁ దుడిచి - పయ్యదఁబూఁదేనె పలుమాఱుఁ బిడిచి యారామవీథుల నతివలు మెలఁగి - యొఱపైన చోటుల నొయ్యనఁ తొలఁగి దట్టంపువిరు లెల్లఁ దమవని చెలఁగి - మరునమ్ములో యని మదిలోనఁ గలఁగి బింబంబు లని యోష్ఠబింబంబులకును - బైకొన్న చిలుకలఁ బట్టంగఁ దలఁచి వల నైనకరపల్లవంబులు చాఁపఁ - బల్లవంబులభ్రాంతిఁ బదరి కోయిలలు చేరినఁ బయ్యెదచెఱఁగులఁ జోఁపఁ - బయ్యదబయ లైన పాలిండ్లు చూచి జక్కవదోయిమచ్చరమున మొరయఁ - గరమూలరుచుల బంగారుతో బెరయ నుబ్బునఁ జనుఁగవ లొండొంటినొరయ - నొసలికస్తూరులునూఁగురుల్‌ బెరయ వలఁతులై పొలఁతులు వనవిహారములఁ - బొదలిక్రొవ్వులు మించఁబువ్వులుగోసి శంబరారాతిఁ బచ్చనివిలుకానిఁ - బచ్చపుల్గుల తేరిపైన బిత్తరిని బొదిగొన్న కమ్మఁదూపుల పోటువాని - దనరిన చంద్రకాంతపు వేదిమీఁదఁ దలఁపులోపలివానిఁ దగవారఁ పూఁచి - పొలుపొందఁ బువ్వులఁ బూజలు చేసి యొప్పైనపూఁదేనె నుపహారమిచ్చి - మ్రొక్కుచుఁ దాంబూలములు సమర్పించి సరససంగీత ప్రసంగ వాక్యములఁ - బ్రొద్దులు పుచ్చుచుఁ బొలఁతు లున్నంత వైభవంబుల వనవాటికలందు - విహరించుచున్న గోవిందు ముకుందు సత్యభామాకాంతు సకలవిశ్రాంతు - తిరువేంకటాద్రీశు దేవదేవేశు భానుకోటిస్ఫూర్తి భాసిల్లువాని - పంచాస్త్ర కోటి సౌభాగ్యంబువాని గోటానఁ గోటులై కొలఁదులు మీఱి - గుఱు తిడఁగా రానిగుణములవాని రాకకు వెఱఁగంది రాకేందు వదన - రాకవెన్నెలలఁ బరా కైనకాంత చెలులపై నలులపైఁ జిత్తంబు వదలి - కురులపై విరులపైఁ గోర్కులు సడలి పికముపై శుకముపైఁ బ్రేమంబుమఱచి - నతనురాకకునుగూర్చినతనురాకకును దొలఁగక పులకలు తోఁ ద్రోపులాడఁ - దలకొన్నకనుఁగ్రేవ తపములు వీడ నుడివోనినునుసిగ్గు లూడనిఁబాడ - నంతంత మరుబలం బచ్చన లాడ నిరువురచిత్తంబులెదుళులుచూడఁ - బరువులో మురువును భయములోవెరువుఁ జిత్తంబుతిమురును జెక్కులచెమరు - భావంబుకదలును బలుకులోఁ గొదలు మానంబు మఱపును మరుచేతివెఱపు - నలకలజాఱును నలసంబుతీరుఁ గ్రాఁగినమతి నొప్పి కనుఁగ్రేవ డప్పి - చెలికత్తెమూఁపుపైఁ జేర్చినచేయి యల్లార్చి ఱెప్ప వేయనికన్నుదోయి - తనమేయిఁ జెలి దండ దాఁచినబాగు నంతలో మైమఱ పైయున్నలాగు - కనుఁగొని చెలులెల్లఁ గడు వెఱఁగంది యలరినవేడ్కల నబ్జాక్షిఁ జూచెఁ - జూచినయంతన సూనాస్త్రగురుఁడు జూపులు తూఁపులై సోఁకె నొండొరులఁ - దనరాజ్యలక్షణోత్తర మైన తన్విఁ గప్పంబుగా నిచ్చెఁ గందర్పుఁ డనఁగ - గంభీరనాయకుఁ గాంచెనో యనఁగఁ దీపులవిలునారితిండి మోపెట్టి - పూవుఁదూపులయంపపొది వెంటఁగట్టి చిన్నారివిరిదమ్మిచిలుకుఁ జేఁబట్టి - యల్లన పొడచూపె నారతిరాజు ఈయింతితో విభుఁ డింపొందు ననుచుఁ - నేపునఁ గీరంబు లేచి పై రొప్పె నీకొమ్మ మదికోర్కులీడేఱు ననుచుఁ - జాలిచేరువఁదీర్చె జక్కవదోయి తరలాక్షి మదిలోన దరికొన్న విరహ - మాఱెడువీపుగా పనెడుచందమున నుబ్బునఁ బైవీఁచె నొయ్యనిగాలి - కమలామనోనాథు కరుణాకటాక్ష వీక్షణం బతివపై వెల్లిగొన్నట్లు - పరిపూర్ణచంద్రికాప్రభలు పైఁ బర్వఁ గడిమి నుద్దీపనకారణం బగుచు - లావుగా మరునిబలం బెల్ల నొదరఁ గడు నింపులై యుండఁ గారింపు లౌను - నెలమిఁ గారింపులేయింపులై యుండుఁ బ్రియములైనవియె యప్రియములైయుండు - నప్రియంబులె ప్రియంబై యుండుఁ జూడ నాలోనఁ జెలులెల్ల నాలోలనేత్రఁ - బరికించి విరహతాపస్ఫూర్తి దెలిసి యీరామపోరాము లేమిట మాను - నీకాంతవలవంత లేవంకఁ దీరుఁ జూడదు తలయెత్తి శ్రుతి దండెఁ గూర్చి - పాడదు చెలులెల్లఁ బైకొన్న సరస మాడదు చిలుకతో నందంపుమాట - లాడదు వెడమాఁట లాడెడిఁగాని కొంచదు ప్రాణంబు గుఱుతుగాఁజేసి - యెంచదు వీణె వాయించదు పరిణ మించదు మది సంభ్రమించదు చెలియ - కించుకేనియును సయించదు కాని కప్పదు చనుదోయి కనుఁ గ్రేవఱెప్ప - విప్పదు తనప్రాణవిభుమీఁదిమనసు త్రిప్పదు మదిలోన దీకొన్నప్రేమ - చెప్ప దెవ్వరితోడఁ జెప్పునోకాని పెట్టదు కస్తూరి పేర్కొని చేతఁ - బట్టదు సేవంతిబంతి నెత్తమ్మి ముట్టదు సిగ్గుల మొద లించుకైనఁ - బుట్టదు తలఁ పెందుఁ బుట్టునోకాని తాపంబు మేనఁ బ్రతాపింపఁ దొడఁగె - నూర్పులు మిగుల నిట్టూర్పులై నిగుడెఁ బగలెమృగాక్షికి వ(ఁబ?)గలుగాఁ జొచ్చె - రాత్రులింతికి శివరాత్రులై తోఁచె శిశిరోపచారవిశేషభావనలు - సేయంగవలె నని చెలులెల్లఁ గూడి పైకొని యేప్రొద్దుఁ బన్నీరువారిఁ - బూచిన గొజ్జంగపొదరింటిలోను బద్మాక్షిఁ జల్లనిపాన్పుననునిచి - యొడఁగూర్పఁదొడఁగిన నుపచారవిధులు పలుమాఱు విపరీతభావంబులైన - ముగ్ధలు తమలోన మోములు చూచి యంతంత నొకరొక రచనలు చేసి - యీవేళఁ దడ వేల హేలావిశాల శశికాంతమణికాంత సౌధాంతరములఁ - జలువలనెలవులఁ జంద్రాస్య నునిచి గుప్పుఁడు పుప్పొళ్లు కుచములమీఁదఁ - గప్పుఁడు చెంగావి కప్రంపుబడిమి త్రిప్పుఁడు చెలులెల్లఁ దిరిగిరానుండఁ - జెప్పుఁడు మనవులఁ జెప్పెడి దేమి చిలుకుఁడు పూఁదేనె చెలిమేన నిండ - నలుకుఁడు శ్రీగంధ మప్పటప్పటికిఁ గులుకుఁడు పన్నీరు కోమలితోడఁ - బలుకుఁడు పలుమాఱుఁ బలుకరింపుచును బాయుఁడు నునుగాలి పైకొననిండు - ద్రోయుఁడు సొబగైనతొలువిరులెల్ల వేయుఁడు కమ్మఁగ్రొవ్విరులు పైపైని - సేయుఁ డింతటిలోన శీతలక్రియలు అనుచు శైత్యోపచారాదులు సేయ - నల్లనల్లన తాప మగ్గలం బైన ధవళాక్షి యున్న చందము చూచి చెలులు - కంటికిఁ గలకంఠకంఠిభావంబు జ్ఞానమొక్కటియు నజ్ఞానంబు నూఱు - మాటాడు టొక్కటి మౌనంబువేయి తాలిమి లేశంబు తమకంబు లక్ష - కోరికమదిలోనఁ గోటానఁగోటి మణుఁగులైయున్నవి మగువకు నేఁడు - తనప్రాణవిభునిఁ గందర్పుని గురునిఁ దేకయుండిన నింతిఁ దేర్పంగరాదు - పోక మీరిపు డలవోక సేసినను రాకనేఁడతఁడు నిరాకరించినను - అదయుండుమరుఁడు తీవ్రాస్త్రకోవిదుఁడు ఒడ లెఱుంగకయుండు నొక్కొక్కవేళ - నెంతకు నలుగునో యీయింతిమీఁద నని యందులోఁ బ్రోడయగుమేటిబోటి - యుడివోనిభయమేలయోచెలులార కరుణాకటాక్షు లోకైకసంరక్షు - శరణాగతత్రాణు సకలపారీణు విశ్వలోకేశు శ్రీవేంకటాధీశుఁ - గనుఁగొని యీబాల గాసిల్లియున్న చందంబు విభుఁడు మెచ్చఁగ విన్నవించి - విచ్చేయునట్లు గావించి తేకున్న నెచ్చెలులార నానేర్పు లేమిటికి - నని చెలిఁ జెలులతో నప్పనచేసి కదలి మోహనమూర్తి కడకేగి యంత - సకలసురాసురసంఘంబులెల్ల నంతరాంతరముల నంతంత నుండి - యేకాంతసుఖగోష్ఠి నింపొందువాని గనుఁగొని పూగుత్తి కానుక యిచ్చి - మ్రొక్కి హస్తాంబుజంబులు మోడ్చిపలికె దేవ జగన్నాథ దేవతారాధ్య - యఖిలాండధౌరేయ యార్తవిధేయ యారామసీమావిహారాంతరముల - మారామ నీరూపు మహనీయమూర్తి గన్నులపండువుగాఁ గనుఁగొన్న - యంతనుండియును బుష్పాయుధుఁ డేయు తలిరంపగమి నొంప ధరియింపలేదు - ఎటువంటి మోహంబొ యెట్టితాపంబొ యేలాగుతమకంబొ యేమిభావంబొ - యేచందములచూపొ యేతరితీపొ తొలిచూపు నీరూపు తొలఁగుటలేదు - కన్నీరు మున్నీరు కడగానరాదు చెలియున్నవిధమును జెప్పకపోదు- తరళాక్షి దురవస్థ తలఁపగాఁ గాదు ఇంతట విచ్చేసి యింతి మన్నించి - కంతుసామ్రాజ్యసౌఖ్యముల నొందింపు మని విన్నవించిన యబ్జాక్షిఁ జూచి - తలఁపులు తలఁపులు తార్కొని యుండఁ జిత్తంబు చిగురొత్తఁ జిఱునవ్వు నవ్వి - భామకు మౌక్తికాభరణంబు లిచ్చి మది నుబ్బి పన్నీట మజ్జనం బాడి - రసికతఁ బీతాంబరము దిండు దీర్చి మృగమదపంకంబు మెయి నిండఁ బూసి - పారిజాతాదిపుష్పము లెల్ల ముడిచి సౌపర్ణవాహనోజ్జ్వలతఁ బెంపొంది - విద్యాధరాహ్లాదవీణానినాద గానామృతాంభోధికల్లోలములను - నుబ్బుచు నంతంత నోలలాడుచును జంద్రాస్య యున్నపూఁజవికె కేతెంచి - యల్లన దర్వీకరాంతకు డిగ్గి కొలిచి వచ్చినదేవకోటుల ననిచి - కామినిభావంబుఁ గనుఁగొనునంతఁ గుసుమాస్త్ర తాపసంకులత వహించి - యలరుఁ బానుపుమీఁద నందందపొరలఁ జెలిమేన నంటినచెంగల్వఱేకు - లెలమిఁ గాంతునిరాక కెదుళులు చూచు గతి నొప్ప నిలువెల్లఁ గన్నులై యమరఁ - గ్రాఁగినగందంబు క్రమ్మఁ బన్నీటఁ దోఁగినచెంగావి తొడరి శైత్యమునఁ - గ్రాఁగినహృదయంబు రతిరాజుచేత మ్రాఁగినమతియుఁ బ్రమాదంబువలన - నీఁగినవగలును నేత్రాంబుధార లాఁగినఱెప్పలు నైయున్నయింతిఁ - గనుఁగొని కరుణావికాసచంద్రికలు నీలోత్పలాక్షిపైఁ నిండంగఁ జల్లి - భామిని యున్నపూఁబానుపు చేరి చిట్టంటుచేఁతల సేదలు దీర్చి - చెదరినయలకలచిక్కెల్లఁ దీర్చి యెడలేనిపులకలయింపు పుట్టించి - కళలమర్మంబులకడ గానుపించి యాలింగనాదిసౌఖ్యముల నొందించి - కరఁగించి మరగించి కలికిఁ గావించి యుడివోనిసురతాబ్ధి నోల లాడించి - చిత్తజసామ్రాజ్యసింహాసనమున బాలికారత్నంబుఁ బట్టంబు గట్టి - యరవిరిసిగ్గులు నాత్మనిగ్గులును మితిలేనితావులు మెఱుఁగుమోవులును - గనుఁగ్రేవకెంపులుఁ గలికిసొంపులును ముద్దులేఁ జెమరును మోములకొమరుఁ - గలిగినశృంగారగరిమలతోడ వందిమాగధుల కైవారంబుతోడ - సిద్ధవిద్యాధరశ్రేణులతోడఁ దనతోడఁ గూడినతన్వంగితోడ - వృషభాద్రినాథుఁ డుర్వీసతిప్రియుఁడు వేడ్కతో నగరప్రవేశంబు చేసె - నని భక్తిఁ దిరువేంకటాద్రీశుపేరఁ గారుణ్యలక్ష్మీప్రకాశునిపేర - రాజితాఖిలలోకరక్షణుపేర లాలితబహుపుణ్యలక్షణుపేర - పృథులదానవసైన్యభీషణుపేర భూరికౌస్తుభరత్నభూషణుపేర - గురుభరద్వాజైక గోత్రపావనుఁడు నందాపురీవంశనాయకోత్తముఁడు - అనఘుఁడు తాళ్లపాకాన్నయార్యుండు మధురంపుశృంగారమంజరి చెప్పె - ధరమీఁద నాచంద్రతారకం బగుచుఁ గడిమిఁ బెంపొందు మంగళమహాశ్రీల శ్రీకృష్ణార్పణమస్తు - మంగళమహా శ్రీ శ్రీఁ జేయు\న్‌

శ్రీమతే రామానుజాయ నమః తాళ్లపాక యన్నమాచార్యులు తిరువేంగళనాథ దేవునికి విన్నపము చేసిన శృంగార మంజరి.

శ్రీకామినీవక్షు జితహిరణ్యాక్షు - భువనపాలనదక్షుఁ బుండరీకాక్షు వివిధగీర్వాణాద్యు వేదాంతవేద్యుఁ - బరమతత్త్వాపాద్యు భవరోగవైద్యు శోభితగుణధాము సురసార్వభౌము - మౌనిమానసహంసు మథితోగ్రకంసు శేషాహివరతల్పు సిద్ధసంకల్పు - నీలోత్పలవ్యూహ నీలాంబువాహ నీలాద్రిసంకాశు నిబిడప్రకాశు - నిర్మలతరదేహు నిగమాంతగేహు గోపాంగనాకుంభకుచశాతకుంభ - కుంభకుంకుమ చారుగురుతరాకారు వేణునాదామోదు విహితప్రసాదు - నవ్యక్తు నతవేద్యునాద్యు నద్వంద్వు నధ్యాత్ము నచ్యుతు నాద్యంతరహితు - నిర్గుణు నిఖిలాండనిర్మాణనిపుణు నిర్వాణు నిర్మలు నిత్యు నిశ్చింతు - సర్వజ్ఞు సాకారు సచ్చిదానందు సర్వతోముఖరూపు సత్యస్వరూపు - నఖిలహిరణ్యగర్భాండనాయకుని వివిధలోకాధీశు వేంకటాద్రీశు - నధిక తేజోమూర్తి నలరెడువాని గంగానదీజన్మకారణం బనఁగ - బొగడొందు తనపదాంభోజముల్‌ సూపి యింపొంద వైకుంఠ మిదియ సుమ్మనుచు - సొంపొంద వలకేలఁ జూపెడువాని ఘనదైత్యగర్వాంధకారంబు లెల్ల - మానుప దేదీప్యమానమై వెలుఁగు చక్రగదాశంఖశార్గంబు లెపుడు - తలకొని యిరువంకఁ దాల్చినవాని నరకంట సిరితోడ నలిగి భూకాంతఁ - గలసి యిద్దఱలోనఁ గైలాటమిడుచు వలపునఁ గడకంట నలరెడువాని - నెండవెన్నెలతోడ నేకమై కూడి రెండుకన్నుల సంధి రెట్టింపుచున్న - గగనంబు దాఁకినకన్నులవాని ద్రవిళాంగనాఘనస్తనమండలాగ్ర - పరిరంభ జృంభిసంభ్రమవిలాసముల బెరసినకుంకుమపీతాంబరంబు - కడఁగి రింగులువాఱఁ గాసించువాని బ్రహ్మాండమైయుండి బ్రహ్మమైయుండి - పరమాణువైయుండి పరమమైయుండి సచరాత్ముఁడై చరియించువాని - నమరాద్రితో మాద్రియగు వేంకటాద్రి నున్నతోన్నతలీల నుండెడువాని -శృంగారవిఖ్యాతి చెలువంబురీతి నొయ్యారములబాగు నొసపరిలాగు - రాజసంబులసొంపు రసికతపెంపు సరసత్వములచెల్మి చతురతకల్మి - సకలజనానందసంస్తుతిచేత వినివిని యొక బాల వికచాంబుజాక్షి - చెలువ కోకిలవాణి చిగురాకుఁబోణి తలఁపులవిశ్రాంతి తలిరాకు బంతి - వలరాజు చిగురెల్లి వలపులవెల్లి కడివోనిపూముల్కి కన్నులకల్కి - చిత్తంబు చిగురించి స్వేదంబు వెంచి సిగ్గులు వో సురిఁగి చింత లోఁబెరిగి - కాంక్షలఁ గడుఁ బొదలి గర్వంబు వదలి కోరికి మదిఁ బేరి కోపంబు మీఱి - వినుకలి దలపోసి వెరవులఁ బాసి వెట్టల కెదురేఁగి వెతలను గ్రాగి - యున్నంతఁ జెలిభావ మువిదలు చూచి యీముద్దరాలికి నీవిలాసినికి - నీపూవుఁబోడికి నేలొకో నేఁడు వివరింపఁ దలఁపులు వింత లై తోఁచెఁ - బంచశరాసక్తి ప్రభవింపఁ బోలు నింతలో మరుఁడు దండెత్తకమున్న పచ్చనివిలు చేతఁ బట్టకమున్న చిగురంపగమి చికిలి సేయక మున్న - కోకిల మద మెత్తి గొణఁగకమున్న కీరంబు వాయెత్తి కెలయకమున్న - రాయంచ లెదిరించి రాయకమున్న సుదతి కారామంబు చూపి మరుపిచ్చి - మాటలమాటున మఱపింత మనుచు నారామఁ దోడ్కొని యారామమునకుఁ - జనుచోట నెదిరె వసంతోత్సవంబు పాంథులనునుసిగ్గు బయ లైనరీతి - కారాకు లెడలి వృక్షంబులు నిలిచె తగ విరహులకోర్కి తలిరించె ననఁగ - నవకమై చిగుళులు ననిచె భూజముల వలరాజురాకకు వనమహీజములు - కలయఁ గట్టినమేలుకట్లో యనంగ నిండారఁ దరువులనీడలు నిండెఁ - గోల తమాల తక్కోల కాకోల తాల హింతాలకోత్తాలకుద్దాల - సాలబాలరసాల జాలనేపాల తారజంబీరమందారఖర్జూర - గంధఫలీకుండఘనపిచుమంద తరువులు విరువులై తలిరించి మించెఁ - దీఁగలు సోగలై తెగమాఱి పాఱె వనలక్ష్మి పూర్ణయౌవనవీథియందుఁ - గడఁగిమాధవుఁడు వేడ్కలఁ గ్రొత్తగాఁగ నొత్తిననఖపంక్తు లున్నచందమునఁ - గింశుకంబులు గోరగించి మోదించె గురువింద లిగిరించె గుత్తులు నించె - మాకందతరు లేచె మల్లెలు పూచెఁ బొన్నలు వికసించెఁ బొగడలు నించెఁ - బనసలు నెరిసె సంపంగలు విరిసె మలయజంబు లెలర్చె మరువంబు పేర్చె - నేవంకఁ జూచిన నెల్ల భూజములు శాఖోపశాఖ లసంఖ్య మై నిగుఁడ - బూవుగుత్తులచేతఁ బూపలచేతఁ బరిపక్వరసపూర్ణఫలములచేత - గగనమండల మెల్లఁ గలయ నందంద కప్పిన నిబిడాంధకారంబు దోఁపఁ - దారనివిరు లెల్లఁ దారలు గాఁగఁ గురియుపూఁదేనెల క్రొమ్మంచుమించ - మలయఁబుప్పొళ్లదుమారంబు రేఁగఁ గేలీగృహాంగణాంకితఘననూత్న - వజ్రప్రకాశదివ్యప్రభావలుల వెలుఁగొంది దట్టంపు వెన్నెల గాయఁ - గుముదాకరంబులఁ గూటంబు మాని కుముదాకరంబులఁ గొమరు దీపించి - పద్మరాగప్రభాప్రౌఢిమ వంపఁ బద్మరాగప్రౌఢిమ దోఁప - జ్యోతిర్లతాక్రాంతశోభితశ్రీలు బాలార్కకిరణసౌభాగ్యంబు లొదవ - సకలవనాంత విశ్రాంత పాంథులకుఁ బగలు రేలై తోఁచుఁ బరికింప రేలు - పగళులై తోఁచి విభ్రాంతి పుట్టించు నత్యంతవేగవిహారమారుతము - సొరిది నవ్వనవీథి సొచ్చినంతటను గడఁగి గందపుఁగొండకందువ మఱచి - క్రమ్మఱ నొకవంకఁ గదలిపోలేక ఫణిరాజముఖులకుఁ బసలు పుట్టించు - ఫణిరాజగోత్రసౌభాగ్యంబు మరఁగి కదిసి యాకాశగంగాతరంగముల - నాడెడునవ్యదివ్యాంగనాశ్రేణి కుచకుంభలిప్త కుంకుమములతోడఁ - జల్లుఁ బోరాడు నిచ్చలు నొక్కవేళ మాధవీనవలతామందిరామంద - సౌధవీథీఘనస్థలములు మెట్టి తీఁగెయుయ్యల లూఁగు దిన మొక్కవేళ - శ్రీవేంకటేశు నూర్జితకృపావేశు నినకోటిరుచిమంతు నిందిరాకాంతుఁ - గనుఁగొనఁ గోరి వేడ్కలు దొంగలింప సకలదిగంతర స్థలములనుండి - చక్కని చిక్కని జవరాండ్రు నడవ నడపులయెడల నెన్నడుములు బడలఁ - గస్తూరిపూఁతలు గరఁగి లోజాఱ శిరసులజవ్వాది చెక్కిళ్లఁ గాఱ - నలసతఁ గనుఁగ్రేవ నలరు కామినుల పయ్యద లెడలించి పాలిండ్లుదూరి - కుటిలకుంతలములఁ గునిసియల్లార్చి చిగురాకుఁబోడుల సేదలు దీర్చి - గొబ్బునఁ దావి దిక్కులఁ జోడుముట్ట నుబ్బున విహరించు నొక్కొక్కవేళఁ - తలకొని వనవీథిఁ దలవరివోలెఁ గార్తవీర్యుఁడువోలెఁ గంతుఁడువోలె - నాగరికుఁడువోలె నానావిధముల మలయుచు విహరించు మందానిలుండు - అంత నాకామినుల లందఱుఁ గూడి చల్లనినెత్తావి చల్లెడుచోటఁ - దూఁగుటుయ్యలలఁ కందువల చెందొవల కొలఁకులఁ గెలఁకులఁ గురివిందపొదల - భామలో రతిరాజు పసనిసామ్రాజ్య సీమలో రసికుల చిత్తంబులోని - ప్రేమలో యనఁగ గంభీరంబు మెఱసి కళుకులో చిగురాకు కరవాలుఁగొనల - తళుకులో విటులడెందములఁగాపాడు ములుకులో యనఁగ నిమ్ముల నుల్లసిల్లి - బాలలో పుష్పాస్త్రు బంగారు నాట్య శాలలో పూవింట జడికొన్న యంప - కోలలో తలఁపులో గుదికొన్న తాల్మి చీలలో యనఁగ నచ్చెలు లెల్లఁ గూడి - యవయవశ్రీల నొయ్యారంబుదొరయ ఘనవయోగర్వాంధకారంబు మెఱయఁ - దోరంపుటినరశ్మి దూఱక నిగుడి మత్తిల్లునవలతామంటపవీథిఁ - దఱచుచీకట్లు బిత్తరములు చిమ్మఁ దమముఖచంద్రవిస్తారదీధితులు - వెలుఁగొంద నలుగడ విహరించువారు దట్టంపు లేమావి తరువుల క్రింద - సొంపైన పూఁదేనె సోనలఁ దడిసి పొదరిండ్లచాటునఁ బొదిగొని నిలువ - తమముఖాంబుజములతావులఁ దగిలి పైకొన్న యలికదంబముల సందడికిఁ - దప్పించుకొని తొలఁగ దాఁటెడువారు చెలులతోఁ బడి దప్పి చెదరినసఖులు - రమణీయశుకపికారావంబు వినుచుఁ జెలికత్తెలో యని చీరెడువారు - మదవతీజనులకమ్మఁదనంపుఁబూవు బంతులసరసంబు పైకొనియాడఁ - జెదరినపుప్పొళ్ళచేఁ దొప్పఁదోఁగి సిబ్బెంపుమేనులఁ జెలఁగెడువారు - కొలికిఁదామరకొలంకులదండ (మెండు) నిలిచి తమతమమేనినీడలపొలుఁపు - గనుఁగొని యానాగకన్నెలో యనుచు వేడుకఁ బలుమాఱు వెఱఁగందువారు - నై సఖీరత్నంబు లంతంత నిలిచి లేమా విలాసంబు లేమావి మంచి - లేమావిఁజేచాఁపలేమా యటంచుఁ దిలకంబు దీర్పక తిలకించిచూడు - తిలకంబు మానినీతిలకంబ యనుచు నడుగుకందువ గోరియడుగు నశోక - మడిగెడు బోఁటి నీ యడుగు లాననుచు గర్ణికారంబు లాకర్ణింపఁ బలుకు - గర్ణికారమణీయకాంతిగా ననుచుఁ గురవకావలికిఁ జేకుఱ వకావిరులు - కొమ్మకౌఁగిటఁ జేర్చుకొమ్మకాయనుచుఁ గేసరంబుల బోఁటి కేసరంబులుగ - వారుణిఁదోఁచు దైవాఱగా ననుచుఁ జతురభావంబుల సరసభాషణము - లాడుచు విహరించు నంతలోపలను వనపాలకాంతలు వనవిలాసినులు - పొదిగొన్న చక్కని పుష్పకోమలులు గర్వంపుఁజూపుల కమలలోచనులు - కైసేసి శృంగారగరిమలు వొదల నఖిలలోకేశుమోహనమూర్తిఁ గాంచి - ప్రణయపూర్వకముగాఁ బ్రస్తుతి చేసి యోదేవతారాధ్య యోభక్తసాధ్య - యోలోకమందార యోభవదూర యోవేంకటాద్రీశ యోకృపావేశ - శృంగారవనకేలిఁ జిత్తంబు గలిగి విచ్చేసి వేడ్కల విహరింపవలయుఁ - గోనేటిదరి నున్న కొదమసంపెంగ తరువులు వికసించెఁ దముఁ గానరావు - గుఱిలేనిపువ్వులు గురిసి క్రిక్కిఱిసి పరవనిచోట్లెల్లఁ బాన్పులై చూడఁ - బొగడల విశ్రాంతి పొగడ నచ్చెరువు పొదిగొన్న సేవంతిపొదరిండ్లక్రిందఁ - బలుమాఱుఁ గురిసినపన్నీటిసోన పలవల నునుజాలువాఱి దైవాఱి - యేఱులై యేప్రొద్దు నీఁతలఁ బాఱు గందంపుమ్రాఁకులకడ నున్నఫణులు - చందనగంధులసౌరభంబునకుఁ బైకొని మైగాలిఁ బసివట్టి తిరుగు - మెలఁగు మయూరగామినులౌట యెఱిఁగి తఱచైనఘనసార తరువులక్రిందఁ - బొర లూడి రాలుకర్పూరంపుసిరము తిన్నలై విహరింపఁ దిన్ననై యుండు - నని యని తరితీపు లతివలు వలుక నఖిలలోకారాధ్యుఁ డతికృపామూర్తి - మగువల వయసు లామనికొల్లకాఁడు భామల తలఁపులోపలి గారడీఁడు - వెలలేని వలపుల వేడుకకాఁడు కోనేటిరాయండు కుంభినీస్వామి - శ్రీవత్సధారుఁ డాశ్రితవత్సలుండు వెలఁదులమాటలు వేడ్క దీపింపఁ - జిత్తాబ్జమునఁ జేర్చి చిఱునవ్వు నవ్వి యత్యంతరూపమహామూర్తి గాన - నఖిలశృంగారాబ్ధి కధిపతి గాన సకలవైభవమహోజ్జ్వలతఁ బెంపొంది - గమనోన్ముఖుం డైనగదలు దానెఱిఁగి పాదారవిందసంస్పర్శంబు సేయఁ - గోరిక దలకూడఁ గుండలికర్త (భర్త?) పసిఁడిపాదుకల స్వభావమై నిలువఁ - గైకొని మెట్ట నక్కడిచోటు లెల్లఁ బ్రతిపదంబును మోక్షపదములై నిలువ - నింద్రాది దిక్పతులిరువంకఁ గొలువఁ గమలభవాదులు గదిసి తో నడవఁ - గిన్నర గంధర్వ ఖేచర యక్ష గరుడ విద్యాధర గాన మానములు - వీనుల కిం పొంద విందులు సేయ విరివైన యుద్యానవీథులు సొచ్చి - విశ్రాంత భూముల విహరించుచోట నేవేళ నేకాల మెక్కడఁ దలఁచె - నావేళ నాకాల మక్కడఁ గలిగి సకలపదార్థగోచరములై యుండి - చతురవిద్యాగోష్ఠిఁ జరియించునంత నఖిలాదినాథు మోహన మహామూర్తిఁ - బలుమాఱు మును విన్న భామాలలామ చెలులకు మన సీక చిత్తంబు రాక - పొలుపైనయలవోకఁ బ్రొద్దులు వోక సఖులతోఁ బుష్పాపచయకేలిఁ దగిలి - యున్నంతఁ జెలిభావ మువిదలు చూచి పువ్వులు జడిగొన్న పొదరిండ్లు దూఱి - కాంతల నొండొంటిఁ గడవంగఁ బాఱి తఱచైనవిరు లెల్లఁ దమ వని కోరి - చెదరిన లతలెల్లఁ జేరంగఁ దీసి యందనిక్రొవ్విరు లందంది కోసి - తావి వోవకయుండఁ దలిరులు మూసి రాలినపుప్పొళ్లు రాసులు చేసి - యనిలంబు కెదురు మహాఫణి వ్రాసి తుమ్మెదదాఁటులఁ దొలఁగఁ దూపొడిచి - పై కాపుగాఁగ సంపంగలు ముడిచి చేతులపన్నీరు చెలులపైఁ దుడిచి - పయ్యదఁబూఁదేనె పలుమాఱుఁ బిడిచి యారామవీథుల నతివలు మెలఁగి - యొఱపైన చోటుల నొయ్యనఁ తొలఁగి దట్టంపువిరు లెల్లఁ దమవని చెలఁగి - మరునమ్ములో యని మదిలోనఁ గలఁగి బింబంబు లని యోష్ఠబింబంబులకును - బైకొన్న చిలుకలఁ బట్టంగఁ దలఁచి వల నైనకరపల్లవంబులు చాఁపఁ - బల్లవంబులభ్రాంతిఁ బదరి కోయిలలు చేరినఁ బయ్యెదచెఱఁగులఁ జోఁపఁ - బయ్యదబయ లైన పాలిండ్లు చూచి జక్కవదోయిమచ్చరమున మొరయఁ - గరమూలరుచుల బంగారుతో బెరయ నుబ్బునఁ జనుఁగవ లొండొంటినొరయ - నొసలికస్తూరులునూఁగురుల్‌ బెరయ వలఁతులై పొలఁతులు వనవిహారములఁ - బొదలిక్రొవ్వులు మించఁబువ్వులుగోసి శంబరారాతిఁ బచ్చనివిలుకానిఁ - బచ్చపుల్గుల తేరిపైన బిత్తరిని బొదిగొన్న కమ్మఁదూపుల పోటువాని - దనరిన చంద్రకాంతపు వేదిమీఁదఁ దలఁపులోపలివానిఁ దగవారఁ పూఁచి - పొలుపొందఁ బువ్వులఁ బూజలు చేసి యొప్పైనపూఁదేనె నుపహారమిచ్చి - మ్రొక్కుచుఁ దాంబూలములు సమర్పించి సరససంగీత ప్రసంగ వాక్యములఁ - బ్రొద్దులు పుచ్చుచుఁ బొలఁతు లున్నంత వైభవంబుల వనవాటికలందు - విహరించుచున్న గోవిందు ముకుందు సత్యభామాకాంతు సకలవిశ్రాంతు - తిరువేంకటాద్రీశు దేవదేవేశు భానుకోటిస్ఫూర్తి భాసిల్లువాని - పంచాస్త్ర కోటి సౌభాగ్యంబువాని గోటానఁ గోటులై కొలఁదులు మీఱి - గుఱు తిడఁగా రానిగుణములవాని రాకకు వెఱఁగంది రాకేందు వదన - రాకవెన్నెలలఁ బరా కైనకాంత చెలులపై నలులపైఁ జిత్తంబు వదలి - కురులపై విరులపైఁ గోర్కులు సడలి పికముపై శుకముపైఁ బ్రేమంబుమఱచి - నతనురాకకునుగూర్చినతనురాకకును దొలఁగక పులకలు తోఁ ద్రోపులాడఁ - దలకొన్నకనుఁగ్రేవ తపములు వీడ నుడివోనినునుసిగ్గు లూడనిఁబాడ - నంతంత మరుబలం బచ్చన లాడ నిరువురచిత్తంబులెదుళులుచూడఁ - బరువులో మురువును భయములోవెరువుఁ జిత్తంబుతిమురును జెక్కులచెమరు - భావంబుకదలును బలుకులోఁ గొదలు మానంబు మఱపును మరుచేతివెఱపు - నలకలజాఱును నలసంబుతీరుఁ గ్రాఁగినమతి నొప్పి కనుఁగ్రేవ డప్పి - చెలికత్తెమూఁపుపైఁ జేర్చినచేయి యల్లార్చి ఱెప్ప వేయనికన్నుదోయి - తనమేయిఁ జెలి దండ దాఁచినబాగు నంతలో మైమఱ పైయున్నలాగు - కనుఁగొని చెలులెల్లఁ గడు వెఱఁగంది యలరినవేడ్కల నబ్జాక్షిఁ జూచెఁ - జూచినయంతన సూనాస్త్రగురుఁడు జూపులు తూఁపులై సోఁకె నొండొరులఁ - దనరాజ్యలక్షణోత్తర మైన తన్విఁ గప్పంబుగా నిచ్చెఁ గందర్పుఁ డనఁగ - గంభీరనాయకుఁ గాంచెనో యనఁగఁ దీపులవిలునారితిండి మోపెట్టి - పూవుఁదూపులయంపపొది వెంటఁగట్టి చిన్నారివిరిదమ్మిచిలుకుఁ జేఁబట్టి - యల్లన పొడచూపె నారతిరాజు ఈయింతితో విభుఁ డింపొందు ననుచుఁ - నేపునఁ గీరంబు లేచి పై రొప్పె నీకొమ్మ మదికోర్కులీడేఱు ననుచుఁ - జాలిచేరువఁదీర్చె జక్కవదోయి తరలాక్షి మదిలోన దరికొన్న విరహ - మాఱెడువీపుగా పనెడుచందమున నుబ్బునఁ బైవీఁచె నొయ్యనిగాలి - కమలామనోనాథు కరుణాకటాక్ష వీక్షణం బతివపై వెల్లిగొన్నట్లు - పరిపూర్ణచంద్రికాప్రభలు పైఁ బర్వఁ గడిమి నుద్దీపనకారణం బగుచు - లావుగా మరునిబలం బెల్ల నొదరఁ గడు నింపులై యుండఁ గారింపు లౌను - నెలమిఁ గారింపులేయింపులై యుండుఁ బ్రియములైనవియె యప్రియములైయుండు - నప్రియంబులె ప్రియంబై యుండుఁ జూడ నాలోనఁ జెలులెల్ల నాలోలనేత్రఁ - బరికించి విరహతాపస్ఫూర్తి దెలిసి యీరామపోరాము లేమిట మాను - నీకాంతవలవంత లేవంకఁ దీరుఁ జూడదు తలయెత్తి శ్రుతి దండెఁ గూర్చి - పాడదు చెలులెల్లఁ బైకొన్న సరస మాడదు చిలుకతో నందంపుమాట - లాడదు వెడమాఁట లాడెడిఁగాని కొంచదు ప్రాణంబు గుఱుతుగాఁజేసి - యెంచదు వీణె వాయించదు పరిణ మించదు మది సంభ్రమించదు చెలియ - కించుకేనియును సయించదు కాని కప్పదు చనుదోయి కనుఁ గ్రేవఱెప్ప - విప్పదు తనప్రాణవిభుమీఁదిమనసు త్రిప్పదు మదిలోన దీకొన్నప్రేమ - చెప్ప దెవ్వరితోడఁ జెప్పునోకాని పెట్టదు కస్తూరి పేర్కొని చేతఁ - బట్టదు సేవంతిబంతి నెత్తమ్మి ముట్టదు సిగ్గుల మొద లించుకైనఁ - బుట్టదు తలఁ పెందుఁ బుట్టునోకాని తాపంబు మేనఁ బ్రతాపింపఁ దొడఁగె - నూర్పులు మిగుల నిట్టూర్పులై నిగుడెఁ బగలెమృగాక్షికి వ(ఁబ?)గలుగాఁ జొచ్చె - రాత్రులింతికి శివరాత్రులై తోఁచె శిశిరోపచారవిశేషభావనలు - సేయంగవలె నని చెలులెల్లఁ గూడి పైకొని యేప్రొద్దుఁ బన్నీరువారిఁ - బూచిన గొజ్జంగపొదరింటిలోను బద్మాక్షిఁ జల్లనిపాన్పుననునిచి - యొడఁగూర్పఁదొడఁగిన నుపచారవిధులు పలుమాఱు విపరీతభావంబులైన - ముగ్ధలు తమలోన మోములు చూచి యంతంత నొకరొక రచనలు చేసి - యీవేళఁ దడ వేల హేలావిశాల శశికాంతమణికాంత సౌధాంతరములఁ - జలువలనెలవులఁ జంద్రాస్య నునిచి గుప్పుఁడు పుప్పొళ్లు కుచములమీఁదఁ - గప్పుఁడు చెంగావి కప్రంపుబడిమి త్రిప్పుఁడు చెలులెల్లఁ దిరిగిరానుండఁ - జెప్పుఁడు మనవులఁ జెప్పెడి దేమి చిలుకుఁడు పూఁదేనె చెలిమేన నిండ - నలుకుఁడు శ్రీగంధ మప్పటప్పటికిఁ గులుకుఁడు పన్నీరు కోమలితోడఁ - బలుకుఁడు పలుమాఱుఁ బలుకరింపుచును బాయుఁడు నునుగాలి పైకొననిండు - ద్రోయుఁడు సొబగైనతొలువిరులెల్ల వేయుఁడు కమ్మఁగ్రొవ్విరులు పైపైని - సేయుఁ డింతటిలోన శీతలక్రియలు అనుచు శైత్యోపచారాదులు సేయ - నల్లనల్లన తాప మగ్గలం బైన ధవళాక్షి యున్న చందము చూచి చెలులు - కంటికిఁ గలకంఠకంఠిభావంబు జ్ఞానమొక్కటియు నజ్ఞానంబు నూఱు - మాటాడు టొక్కటి మౌనంబువేయి తాలిమి లేశంబు తమకంబు లక్ష - కోరికమదిలోనఁ గోటానఁగోటి మణుఁగులైయున్నవి మగువకు నేఁడు - తనప్రాణవిభునిఁ గందర్పుని గురునిఁ దేకయుండిన నింతిఁ దేర్పంగరాదు - పోక మీరిపు డలవోక సేసినను రాకనేఁడతఁడు నిరాకరించినను - అదయుండుమరుఁడు తీవ్రాస్త్రకోవిదుఁడు ఒడ లెఱుంగకయుండు నొక్కొక్కవేళ - నెంతకు నలుగునో యీయింతిమీఁద నని యందులోఁ బ్రోడయగుమేటిబోటి - యుడివోనిభయమేలయోచెలులార కరుణాకటాక్షు లోకైకసంరక్షు - శరణాగతత్రాణు సకలపారీణు విశ్వలోకేశు శ్రీవేంకటాధీశుఁ - గనుఁగొని యీబాల గాసిల్లియున్న చందంబు విభుఁడు మెచ్చఁగ విన్నవించి - విచ్చేయునట్లు గావించి తేకున్న నెచ్చెలులార నానేర్పు లేమిటికి - నని చెలిఁ జెలులతో నప్పనచేసి కదలి మోహనమూర్తి కడకేగి యంత - సకలసురాసురసంఘంబులెల్ల నంతరాంతరముల నంతంత నుండి - యేకాంతసుఖగోష్ఠి నింపొందువాని గనుఁగొని పూగుత్తి కానుక యిచ్చి - మ్రొక్కి హస్తాంబుజంబులు మోడ్చిపలికె దేవ జగన్నాథ దేవతారాధ్య - యఖిలాండధౌరేయ యార్తవిధేయ యారామసీమావిహారాంతరముల - మారామ నీరూపు మహనీయమూర్తి గన్నులపండువుగాఁ గనుఁగొన్న - యంతనుండియును బుష్పాయుధుఁ డేయు తలిరంపగమి నొంప ధరియింపలేదు - ఎటువంటి మోహంబొ యెట్టితాపంబొ యేలాగుతమకంబొ యేమిభావంబొ - యేచందములచూపొ యేతరితీపొ తొలిచూపు నీరూపు తొలఁగుటలేదు - కన్నీరు మున్నీరు కడగానరాదు చెలియున్నవిధమును జెప్పకపోదు- తరళాక్షి దురవస్థ తలఁపగాఁ గాదు ఇంతట విచ్చేసి యింతి మన్నించి - కంతుసామ్రాజ్యసౌఖ్యముల నొందింపు మని విన్నవించిన యబ్జాక్షిఁ జూచి - తలఁపులు తలఁపులు తార్కొని యుండఁ జిత్తంబు చిగురొత్తఁ జిఱునవ్వు నవ్వి - భామకు మౌక్తికాభరణంబు లిచ్చి మది నుబ్బి పన్నీట మజ్జనం బాడి - రసికతఁ బీతాంబరము దిండు దీర్చి మృగమదపంకంబు మెయి నిండఁ బూసి - పారిజాతాదిపుష్పము లెల్ల ముడిచి సౌపర్ణవాహనోజ్జ్వలతఁ బెంపొంది - విద్యాధరాహ్లాదవీణానినాద గానామృతాంభోధికల్లోలములను - నుబ్బుచు నంతంత నోలలాడుచును జంద్రాస్య యున్నపూఁజవికె కేతెంచి - యల్లన దర్వీకరాంతకు డిగ్గి కొలిచి వచ్చినదేవకోటుల ననిచి - కామినిభావంబుఁ గనుఁగొనునంతఁ గుసుమాస్త్ర తాపసంకులత వహించి - యలరుఁ బానుపుమీఁద నందందపొరలఁ జెలిమేన నంటినచెంగల్వఱేకు - లెలమిఁ గాంతునిరాక కెదుళులు చూచు గతి నొప్ప నిలువెల్లఁ గన్నులై యమరఁ - గ్రాఁగినగందంబు క్రమ్మఁ బన్నీటఁ దోఁగినచెంగావి తొడరి శైత్యమునఁ - గ్రాఁగినహృదయంబు రతిరాజుచేత మ్రాఁగినమతియుఁ బ్రమాదంబువలన - నీఁగినవగలును నేత్రాంబుధార లాఁగినఱెప్పలు నైయున్నయింతిఁ - గనుఁగొని కరుణావికాసచంద్రికలు నీలోత్పలాక్షిపైఁ నిండంగఁ జల్లి - భామిని యున్నపూఁబానుపు చేరి చిట్టంటుచేఁతల సేదలు దీర్చి - చెదరినయలకలచిక్కెల్లఁ దీర్చి యెడలేనిపులకలయింపు పుట్టించి - కళలమర్మంబులకడ గానుపించి యాలింగనాదిసౌఖ్యముల నొందించి - కరఁగించి మరగించి కలికిఁ గావించి యుడివోనిసురతాబ్ధి నోల లాడించి - చిత్తజసామ్రాజ్యసింహాసనమున బాలికారత్నంబుఁ బట్టంబు గట్టి - యరవిరిసిగ్గులు నాత్మనిగ్గులును మితిలేనితావులు మెఱుఁగుమోవులును - గనుఁగ్రేవకెంపులుఁ గలికిసొంపులును ముద్దులేఁ జెమరును మోములకొమరుఁ - గలిగినశృంగారగరిమలతోడ వందిమాగధుల కైవారంబుతోడ - సిద్ధవిద్యాధరశ్రేణులతోడఁ దనతోడఁ గూడినతన్వంగితోడ - వృషభాద్రినాథుఁ డుర్వీసతిప్రియుఁడు వేడ్కతో నగరప్రవేశంబు చేసె - నని భక్తిఁ దిరువేంకటాద్రీశుపేరఁ గారుణ్యలక్ష్మీప్రకాశునిపేర - రాజితాఖిలలోకరక్షణుపేర లాలితబహుపుణ్యలక్షణుపేర - పృథులదానవసైన్యభీషణుపేర భూరికౌస్తుభరత్నభూషణుపేర - గురుభరద్వాజైక గోత్రపావనుఁడు నందాపురీవంశనాయకోత్తముఁడు - అనఘుఁడు తాళ్లపాకాన్నయార్యుండు మధురంపుశృంగారమంజరి చెప్పె - ధరమీఁద నాచంద్రతారకం బగుచుఁ గడిమిఁ బెంపొందు మంగళమహాశ్రీల శ్రీకృష్ణార్పణమస్తు - మంగళమహా శ్రీ శ్రీఁ జేయు\న్‌

శ్రీమతే రామానుజాయ నమః తాళ్లపాక యన్నమాచార్యులు తిరువేంగళనాథ దేవునికి విన్నపము చేసిన శృంగార మంజరి.

శ్రీకామినీవక్షు జితహిరణ్యాక్షు - భువనపాలనదక్షుఁ బుండరీకాక్షు వివిధగీర్వాణాద్యు వేదాంతవేద్యుఁ - బరమతత్త్వాపాద్యు భవరోగవైద్యు శోభితగుణధాము సురసార్వభౌము - మౌనిమానసహంసు మథితోగ్రకంసు శేషాహివరతల్పు సిద్ధసంకల్పు - నీలోత్పలవ్యూహ నీలాంబువాహ నీలాద్రిసంకాశు నిబిడప్రకాశు - నిర్మలతరదేహు నిగమాంతగేహు గోపాంగనాకుంభకుచశాతకుంభ - కుంభకుంకుమ చారుగురుతరాకారు వేణునాదామోదు విహితప్రసాదు - నవ్యక్తు నతవేద్యునాద్యు నద్వంద్వు నధ్యాత్ము నచ్యుతు నాద్యంతరహితు - నిర్గుణు నిఖిలాండనిర్మాణనిపుణు నిర్వాణు నిర్మలు నిత్యు నిశ్చింతు - సర్వజ్ఞు సాకారు సచ్చిదానందు సర్వతోముఖరూపు సత్యస్వరూపు - నఖిలహిరణ్యగర్భాండనాయకుని వివిధలోకాధీశు వేంకటాద్రీశు - నధిక తేజోమూర్తి నలరెడువాని గంగానదీజన్మకారణం బనఁగ - బొగడొందు తనపదాంభోజముల్‌ సూపి యింపొంద వైకుంఠ మిదియ సుమ్మనుచు - సొంపొంద వలకేలఁ జూపెడువాని ఘనదైత్యగర్వాంధకారంబు లెల్ల - మానుప దేదీప్యమానమై వెలుఁగు చక్రగదాశంఖశార్గంబు లెపుడు - తలకొని యిరువంకఁ దాల్చినవాని నరకంట సిరితోడ నలిగి భూకాంతఁ - గలసి యిద్దఱలోనఁ గైలాటమిడుచు వలపునఁ గడకంట నలరెడువాని - నెండవెన్నెలతోడ నేకమై కూడి రెండుకన్నుల సంధి రెట్టింపుచున్న - గగనంబు దాఁకినకన్నులవాని ద్రవిళాంగనాఘనస్తనమండలాగ్ర - పరిరంభ జృంభిసంభ్రమవిలాసముల బెరసినకుంకుమపీతాంబరంబు - కడఁగి రింగులువాఱఁ గాసించువాని బ్రహ్మాండమైయుండి బ్రహ్మమైయుండి - పరమాణువైయుండి పరమమైయుండి సచరాత్ముఁడై చరియించువాని - నమరాద్రితో మాద్రియగు వేంకటాద్రి నున్నతోన్నతలీల నుండెడువాని -శృంగారవిఖ్యాతి చెలువంబురీతి నొయ్యారములబాగు నొసపరిలాగు - రాజసంబులసొంపు రసికతపెంపు సరసత్వములచెల్మి చతురతకల్మి - సకలజనానందసంస్తుతిచేత వినివిని యొక బాల వికచాంబుజాక్షి - చెలువ కోకిలవాణి చిగురాకుఁబోణి తలఁపులవిశ్రాంతి తలిరాకు బంతి - వలరాజు చిగురెల్లి వలపులవెల్లి కడివోనిపూముల్కి కన్నులకల్కి - చిత్తంబు చిగురించి స్వేదంబు వెంచి సిగ్గులు వో సురిఁగి చింత లోఁబెరిగి - కాంక్షలఁ గడుఁ బొదలి గర్వంబు వదలి కోరికి మదిఁ బేరి కోపంబు మీఱి - వినుకలి దలపోసి వెరవులఁ బాసి వెట్టల కెదురేఁగి వెతలను గ్రాగి - యున్నంతఁ జెలిభావ మువిదలు చూచి యీముద్దరాలికి నీవిలాసినికి - నీపూవుఁబోడికి నేలొకో నేఁడు వివరింపఁ దలఁపులు వింత లై తోఁచెఁ - బంచశరాసక్తి ప్రభవింపఁ బోలు నింతలో మరుఁడు దండెత్తకమున్న పచ్చనివిలు చేతఁ బట్టకమున్న చిగురంపగమి చికిలి సేయక మున్న - కోకిల మద మెత్తి గొణఁగకమున్న కీరంబు వాయెత్తి కెలయకమున్న - రాయంచ లెదిరించి రాయకమున్న సుదతి కారామంబు చూపి మరుపిచ్చి - మాటలమాటున మఱపింత మనుచు నారామఁ దోడ్కొని యారామమునకుఁ - జనుచోట నెదిరె వసంతోత్సవంబు పాంథులనునుసిగ్గు బయ లైనరీతి - కారాకు లెడలి వృక్షంబులు నిలిచె తగ విరహులకోర్కి తలిరించె ననఁగ - నవకమై చిగుళులు ననిచె భూజముల వలరాజురాకకు వనమహీజములు - కలయఁ గట్టినమేలుకట్లో యనంగ నిండారఁ దరువులనీడలు నిండెఁ - గోల తమాల తక్కోల కాకోల తాల హింతాలకోత్తాలకుద్దాల - సాలబాలరసాల జాలనేపాల తారజంబీరమందారఖర్జూర - గంధఫలీకుండఘనపిచుమంద తరువులు విరువులై తలిరించి మించెఁ - దీఁగలు సోగలై తెగమాఱి పాఱె వనలక్ష్మి పూర్ణయౌవనవీథియందుఁ - గడఁగిమాధవుఁడు వేడ్కలఁ గ్రొత్తగాఁగ నొత్తిననఖపంక్తు లున్నచందమునఁ - గింశుకంబులు గోరగించి మోదించె గురువింద లిగిరించె గుత్తులు నించె - మాకందతరు లేచె మల్లెలు పూచెఁ బొన్నలు వికసించెఁ బొగడలు నించెఁ - బనసలు నెరిసె సంపంగలు విరిసె మలయజంబు లెలర్చె మరువంబు పేర్చె - నేవంకఁ జూచిన నెల్ల భూజములు శాఖోపశాఖ లసంఖ్య మై నిగుఁడ - బూవుగుత్తులచేతఁ బూపలచేతఁ బరిపక్వరసపూర్ణఫలములచేత - గగనమండల మెల్లఁ గలయ నందంద కప్పిన నిబిడాంధకారంబు దోఁపఁ - దారనివిరు లెల్లఁ దారలు గాఁగఁ గురియుపూఁదేనెల క్రొమ్మంచుమించ - మలయఁబుప్పొళ్లదుమారంబు రేఁగఁ గేలీగృహాంగణాంకితఘననూత్న - వజ్రప్రకాశదివ్యప్రభావలుల వెలుఁగొంది దట్టంపు వెన్నెల గాయఁ - గుముదాకరంబులఁ గూటంబు మాని కుముదాకరంబులఁ గొమరు దీపించి - పద్మరాగప్రభాప్రౌఢిమ వంపఁ బద్మరాగప్రౌఢిమ దోఁప - జ్యోతిర్లతాక్రాంతశోభితశ్రీలు బాలార్కకిరణసౌభాగ్యంబు లొదవ - సకలవనాంత విశ్రాంత పాంథులకుఁ బగలు రేలై తోఁచుఁ బరికింప రేలు - పగళులై తోఁచి విభ్రాంతి పుట్టించు నత్యంతవేగవిహారమారుతము - సొరిది నవ్వనవీథి సొచ్చినంతటను గడఁగి గందపుఁగొండకందువ మఱచి - క్రమ్మఱ నొకవంకఁ గదలిపోలేక ఫణిరాజముఖులకుఁ బసలు పుట్టించు - ఫణిరాజగోత్రసౌభాగ్యంబు మరఁగి కదిసి యాకాశగంగాతరంగముల - నాడెడునవ్యదివ్యాంగనాశ్రేణి కుచకుంభలిప్త కుంకుమములతోడఁ - జల్లుఁ బోరాడు నిచ్చలు నొక్కవేళ మాధవీనవలతామందిరామంద - సౌధవీథీఘనస్థలములు మెట్టి తీఁగెయుయ్యల లూఁగు దిన మొక్కవేళ - శ్రీవేంకటేశు నూర్జితకృపావేశు నినకోటిరుచిమంతు నిందిరాకాంతుఁ - గనుఁగొనఁ గోరి వేడ్కలు దొంగలింప సకలదిగంతర స్థలములనుండి - చక్కని చిక్కని జవరాండ్రు నడవ నడపులయెడల నెన్నడుములు బడలఁ - గస్తూరిపూఁతలు గరఁగి లోజాఱ శిరసులజవ్వాది చెక్కిళ్లఁ గాఱ - నలసతఁ గనుఁగ్రేవ నలరు కామినుల పయ్యద లెడలించి పాలిండ్లుదూరి - కుటిలకుంతలములఁ గునిసియల్లార్చి చిగురాకుఁబోడుల సేదలు దీర్చి - గొబ్బునఁ దావి దిక్కులఁ జోడుముట్ట నుబ్బున విహరించు నొక్కొక్కవేళఁ - తలకొని వనవీథిఁ దలవరివోలెఁ గార్తవీర్యుఁడువోలెఁ గంతుఁడువోలె - నాగరికుఁడువోలె నానావిధముల మలయుచు విహరించు మందానిలుండు - అంత నాకామినుల లందఱుఁ గూడి చల్లనినెత్తావి చల్లెడుచోటఁ - దూఁగుటుయ్యలలఁ కందువల చెందొవల కొలఁకులఁ గెలఁకులఁ గురివిందపొదల - భామలో రతిరాజు పసనిసామ్రాజ్య సీమలో రసికుల చిత్తంబులోని - ప్రేమలో యనఁగ గంభీరంబు మెఱసి కళుకులో చిగురాకు కరవాలుఁగొనల - తళుకులో విటులడెందములఁగాపాడు ములుకులో యనఁగ నిమ్ముల నుల్లసిల్లి - బాలలో పుష్పాస్త్రు బంగారు నాట్య శాలలో పూవింట జడికొన్న యంప - కోలలో తలఁపులో గుదికొన్న తాల్మి చీలలో యనఁగ నచ్చెలు లెల్లఁ గూడి - యవయవశ్రీల నొయ్యారంబుదొరయ ఘనవయోగర్వాంధకారంబు మెఱయఁ - దోరంపుటినరశ్మి దూఱక నిగుడి మత్తిల్లునవలతామంటపవీథిఁ - దఱచుచీకట్లు బిత్తరములు చిమ్మఁ దమముఖచంద్రవిస్తారదీధితులు - వెలుఁగొంద నలుగడ విహరించువారు దట్టంపు లేమావి తరువుల క్రింద - సొంపైన పూఁదేనె సోనలఁ దడిసి పొదరిండ్లచాటునఁ బొదిగొని నిలువ - తమముఖాంబుజములతావులఁ దగిలి పైకొన్న యలికదంబముల సందడికిఁ - దప్పించుకొని తొలఁగ దాఁటెడువారు చెలులతోఁ బడి దప్పి చెదరినసఖులు - రమణీయశుకపికారావంబు వినుచుఁ జెలికత్తెలో యని చీరెడువారు - మదవతీజనులకమ్మఁదనంపుఁబూవు బంతులసరసంబు పైకొనియాడఁ - జెదరినపుప్పొళ్ళచేఁ దొప్పఁదోఁగి సిబ్బెంపుమేనులఁ జెలఁగెడువారు - కొలికిఁదామరకొలంకులదండ (మెండు) నిలిచి తమతమమేనినీడలపొలుఁపు - గనుఁగొని యానాగకన్నెలో యనుచు వేడుకఁ బలుమాఱు వెఱఁగందువారు - నై సఖీరత్నంబు లంతంత నిలిచి లేమా విలాసంబు లేమావి మంచి - లేమావిఁజేచాఁపలేమా యటంచుఁ దిలకంబు దీర్పక తిలకించిచూడు - తిలకంబు మానినీతిలకంబ యనుచు నడుగుకందువ గోరియడుగు నశోక - మడిగెడు బోఁటి నీ యడుగు లాననుచు గర్ణికారంబు లాకర్ణింపఁ బలుకు - గర్ణికారమణీయకాంతిగా ననుచుఁ గురవకావలికిఁ జేకుఱ వకావిరులు - కొమ్మకౌఁగిటఁ జేర్చుకొమ్మకాయనుచుఁ గేసరంబుల బోఁటి కేసరంబులుగ - వారుణిఁదోఁచు దైవాఱగా ననుచుఁ జతురభావంబుల సరసభాషణము - లాడుచు విహరించు నంతలోపలను వనపాలకాంతలు వనవిలాసినులు - పొదిగొన్న చక్కని పుష్పకోమలులు గర్వంపుఁజూపుల కమలలోచనులు - కైసేసి శృంగారగరిమలు వొదల నఖిలలోకేశుమోహనమూర్తిఁ గాంచి - ప్రణయపూర్వకముగాఁ బ్రస్తుతి చేసి యోదేవతారాధ్య యోభక్తసాధ్య - యోలోకమందార యోభవదూర యోవేంకటాద్రీశ యోకృపావేశ - శృంగారవనకేలిఁ జిత్తంబు గలిగి విచ్చేసి వేడ్కల విహరింపవలయుఁ - గోనేటిదరి నున్న కొదమసంపెంగ తరువులు వికసించెఁ దముఁ గానరావు - గుఱిలేనిపువ్వులు గురిసి క్రిక్కిఱిసి పరవనిచోట్లెల్లఁ బాన్పులై చూడఁ - బొగడల విశ్రాంతి పొగడ నచ్చెరువు పొదిగొన్న సేవంతిపొదరిండ్లక్రిందఁ - బలుమాఱుఁ గురిసినపన్నీటిసోన పలవల నునుజాలువాఱి దైవాఱి - యేఱులై యేప్రొద్దు నీఁతలఁ బాఱు గందంపుమ్రాఁకులకడ నున్నఫణులు - చందనగంధులసౌరభంబునకుఁ బైకొని మైగాలిఁ బసివట్టి తిరుగు - మెలఁగు మయూరగామినులౌట యెఱిఁగి తఱచైనఘనసార తరువులక్రిందఁ - బొర లూడి రాలుకర్పూరంపుసిరము తిన్నలై విహరింపఁ దిన్ననై యుండు - నని యని తరితీపు లతివలు వలుక నఖిలలోకారాధ్యుఁ డతికృపామూర్తి - మగువల వయసు లామనికొల్లకాఁడు భామల తలఁపులోపలి గారడీఁడు - వెలలేని వలపుల వేడుకకాఁడు కోనేటిరాయండు కుంభినీస్వామి - శ్రీవత్సధారుఁ డాశ్రితవత్సలుండు వెలఁదులమాటలు వేడ్క దీపింపఁ - జిత్తాబ్జమునఁ జేర్చి చిఱునవ్వు నవ్వి యత్యంతరూపమహామూర్తి గాన - నఖిలశృంగారాబ్ధి కధిపతి గాన సకలవైభవమహోజ్జ్వలతఁ బెంపొంది - గమనోన్ముఖుం డైనగదలు దానెఱిఁగి పాదారవిందసంస్పర్శంబు సేయఁ - గోరిక దలకూడఁ గుండలికర్త (భర్త?) పసిఁడిపాదుకల స్వభావమై నిలువఁ - గైకొని మెట్ట నక్కడిచోటు లెల్లఁ బ్రతిపదంబును మోక్షపదములై నిలువ - నింద్రాది దిక్పతులిరువంకఁ గొలువఁ గమలభవాదులు గదిసి తో నడవఁ - గిన్నర గంధర్వ ఖేచర యక్ష గరుడ విద్యాధర గాన మానములు - వీనుల కిం పొంద విందులు సేయ విరివైన యుద్యానవీథులు సొచ్చి - విశ్రాంత భూముల విహరించుచోట నేవేళ నేకాల మెక్కడఁ దలఁచె - నావేళ నాకాల మక్కడఁ గలిగి సకలపదార్థగోచరములై యుండి - చతురవిద్యాగోష్ఠిఁ జరియించునంత నఖిలాదినాథు మోహన మహామూర్తిఁ - బలుమాఱు మును విన్న భామాలలామ చెలులకు మన సీక చిత్తంబు రాక - పొలుపైనయలవోకఁ బ్రొద్దులు వోక సఖులతోఁ బుష్పాపచయకేలిఁ దగిలి - యున్నంతఁ జెలిభావ మువిదలు చూచి పువ్వులు జడిగొన్న పొదరిండ్లు దూఱి - కాంతల నొండొంటిఁ గడవంగఁ బాఱి తఱచైనవిరు లెల్లఁ దమ వని కోరి - చెదరిన లతలెల్లఁ జేరంగఁ దీసి యందనిక్రొవ్విరు లందంది కోసి - తావి వోవకయుండఁ దలిరులు మూసి రాలినపుప్పొళ్లు రాసులు చేసి - యనిలంబు కెదురు మహాఫణి వ్రాసి తుమ్మెదదాఁటులఁ దొలఁగఁ దూపొడిచి - పై కాపుగాఁగ సంపంగలు ముడిచి చేతులపన్నీరు చెలులపైఁ దుడిచి - పయ్యదఁబూఁదేనె పలుమాఱుఁ బిడిచి యారామవీథుల నతివలు మెలఁగి - యొఱపైన చోటుల నొయ్యనఁ తొలఁగి దట్టంపువిరు లెల్లఁ దమవని చెలఁగి - మరునమ్ములో యని మదిలోనఁ గలఁగి బింబంబు లని యోష్ఠబింబంబులకును - బైకొన్న చిలుకలఁ బట్టంగఁ దలఁచి వల నైనకరపల్లవంబులు చాఁపఁ - బల్లవంబులభ్రాంతిఁ బదరి కోయిలలు చేరినఁ బయ్యెదచెఱఁగులఁ జోఁపఁ - బయ్యదబయ లైన పాలిండ్లు చూచి జక్కవదోయిమచ్చరమున మొరయఁ - గరమూలరుచుల బంగారుతో బెరయ నుబ్బునఁ జనుఁగవ లొండొంటినొరయ - నొసలికస్తూరులునూఁగురుల్‌ బెరయ వలఁతులై పొలఁతులు వనవిహారములఁ - బొదలిక్రొవ్వులు మించఁబువ్వులుగోసి శంబరారాతిఁ బచ్చనివిలుకానిఁ - బచ్చపుల్గుల తేరిపైన బిత్తరిని బొదిగొన్న కమ్మఁదూపుల పోటువాని - దనరిన చంద్రకాంతపు వేదిమీఁదఁ దలఁపులోపలివానిఁ దగవారఁ పూఁచి - పొలుపొందఁ బువ్వులఁ బూజలు చేసి యొప్పైనపూఁదేనె నుపహారమిచ్చి - మ్రొక్కుచుఁ దాంబూలములు సమర్పించి సరససంగీత ప్రసంగ వాక్యములఁ - బ్రొద్దులు పుచ్చుచుఁ బొలఁతు లున్నంత వైభవంబుల వనవాటికలందు - విహరించుచున్న గోవిందు ముకుందు సత్యభామాకాంతు సకలవిశ్రాంతు - తిరువేంకటాద్రీశు దేవదేవేశు భానుకోటిస్ఫూర్తి భాసిల్లువాని - పంచాస్త్ర కోటి సౌభాగ్యంబువాని గోటానఁ గోటులై కొలఁదులు మీఱి - గుఱు తిడఁగా రానిగుణములవాని రాకకు వెఱఁగంది రాకేందు వదన - రాకవెన్నెలలఁ బరా కైనకాంత చెలులపై నలులపైఁ జిత్తంబు వదలి - కురులపై విరులపైఁ గోర్కులు సడలి పికముపై శుకముపైఁ బ్రేమంబుమఱచి - నతనురాకకునుగూర్చినతనురాకకును దొలఁగక పులకలు తోఁ ద్రోపులాడఁ - దలకొన్నకనుఁగ్రేవ తపములు వీడ నుడివోనినునుసిగ్గు లూడనిఁబాడ - నంతంత మరుబలం బచ్చన లాడ నిరువురచిత్తంబులెదుళులుచూడఁ - బరువులో మురువును భయములోవెరువుఁ జిత్తంబుతిమురును జెక్కులచెమరు - భావంబుకదలును బలుకులోఁ గొదలు మానంబు మఱపును మరుచేతివెఱపు - నలకలజాఱును నలసంబుతీరుఁ గ్రాఁగినమతి నొప్పి కనుఁగ్రేవ డప్పి - చెలికత్తెమూఁపుపైఁ జేర్చినచేయి యల్లార్చి ఱెప్ప వేయనికన్నుదోయి - తనమేయిఁ జెలి దండ దాఁచినబాగు నంతలో మైమఱ పైయున్నలాగు - కనుఁగొని చెలులెల్లఁ గడు వెఱఁగంది యలరినవేడ్కల నబ్జాక్షిఁ జూచెఁ - జూచినయంతన సూనాస్త్రగురుఁడు జూపులు తూఁపులై సోఁకె నొండొరులఁ - దనరాజ్యలక్షణోత్తర మైన తన్విఁ గప్పంబుగా నిచ్చెఁ గందర్పుఁ డనఁగ - గంభీరనాయకుఁ గాంచెనో యనఁగఁ దీపులవిలునారితిండి మోపెట్టి - పూవుఁదూపులయంపపొది వెంటఁగట్టి చిన్నారివిరిదమ్మిచిలుకుఁ జేఁబట్టి - యల్లన పొడచూపె నారతిరాజు ఈయింతితో విభుఁ డింపొందు ననుచుఁ - నేపునఁ గీరంబు లేచి పై రొప్పె నీకొమ్మ మదికోర్కులీడేఱు ననుచుఁ - జాలిచేరువఁదీర్చె జక్కవదోయి తరలాక్షి మదిలోన దరికొన్న విరహ - మాఱెడువీపుగా పనెడుచందమున నుబ్బునఁ బైవీఁచె నొయ్యనిగాలి - కమలామనోనాథు కరుణాకటాక్ష వీక్షణం బతివపై వెల్లిగొన్నట్లు - పరిపూర్ణచంద్రికాప్రభలు పైఁ బర్వఁ గడిమి నుద్దీపనకారణం బగుచు - లావుగా మరునిబలం బెల్ల నొదరఁ గడు నింపులై యుండఁ గారింపు లౌను - నెలమిఁ గారింపులేయింపులై యుండుఁ బ్రియములైనవియె యప్రియములైయుండు - నప్రియంబులె ప్రియంబై యుండుఁ జూడ నాలోనఁ జెలులెల్ల నాలోలనేత్రఁ - బరికించి విరహతాపస్ఫూర్తి దెలిసి యీరామపోరాము లేమిట మాను - నీకాంతవలవంత లేవంకఁ దీరుఁ జూడదు తలయెత్తి శ్రుతి దండెఁ గూర్చి - పాడదు చెలులెల్లఁ బైకొన్న సరస మాడదు చిలుకతో నందంపుమాట - లాడదు వెడమాఁట లాడెడిఁగాని కొంచదు ప్రాణంబు గుఱుతుగాఁజేసి - యెంచదు వీణె వాయించదు పరిణ మించదు మది సంభ్రమించదు చెలియ - కించుకేనియును సయించదు కాని కప్పదు చనుదోయి కనుఁ గ్రేవఱెప్ప - విప్పదు తనప్రాణవిభుమీఁదిమనసు త్రిప్పదు మదిలోన దీకొన్నప్రేమ - చెప్ప దెవ్వరితోడఁ జెప్పునోకాని పెట్టదు కస్తూరి పేర్కొని చేతఁ - బట్టదు సేవంతిబంతి నెత్తమ్మి ముట్టదు సిగ్గుల మొద లించుకైనఁ - బుట్టదు తలఁ పెందుఁ బుట్టునోకాని తాపంబు మేనఁ బ్రతాపింపఁ దొడఁగె - నూర్పులు మిగుల నిట్టూర్పులై నిగుడెఁ బగలెమృగాక్షికి వ(ఁబ?)గలుగాఁ జొచ్చె - రాత్రులింతికి శివరాత్రులై తోఁచె శిశిరోపచారవిశేషభావనలు - సేయంగవలె నని చెలులెల్లఁ గూడి పైకొని యేప్రొద్దుఁ బన్నీరువారిఁ - బూచిన గొజ్జంగపొదరింటిలోను బద్మాక్షిఁ జల్లనిపాన్పుననునిచి - యొడఁగూర్పఁదొడఁగిన నుపచారవిధులు పలుమాఱు విపరీతభావంబులైన - ముగ్ధలు తమలోన మోములు చూచి యంతంత నొకరొక రచనలు చేసి - యీవేళఁ దడ వేల హేలావిశాల శశికాంతమణికాంత సౌధాంతరములఁ - జలువలనెలవులఁ జంద్రాస్య నునిచి గుప్పుఁడు పుప్పొళ్లు కుచములమీఁదఁ - గప్పుఁడు చెంగావి కప్రంపుబడిమి త్రిప్పుఁడు చెలులెల్లఁ దిరిగిరానుండఁ - జెప్పుఁడు మనవులఁ జెప్పెడి దేమి చిలుకుఁడు పూఁదేనె చెలిమేన నిండ - నలుకుఁడు శ్రీగంధ మప్పటప్పటికిఁ గులుకుఁడు పన్నీరు కోమలితోడఁ - బలుకుఁడు పలుమాఱుఁ బలుకరింపుచును బాయుఁడు నునుగాలి పైకొననిండు - ద్రోయుఁడు సొబగైనతొలువిరులెల్ల వేయుఁడు కమ్మఁగ్రొవ్విరులు పైపైని - సేయుఁ డింతటిలోన శీతలక్రియలు అనుచు శైత్యోపచారాదులు సేయ - నల్లనల్లన తాప మగ్గలం బైన ధవళాక్షి యున్న చందము చూచి చెలులు - కంటికిఁ గలకంఠకంఠిభావంబు జ్ఞానమొక్కటియు నజ్ఞానంబు నూఱు - మాటాడు టొక్కటి మౌనంబువేయి తాలిమి లేశంబు తమకంబు లక్ష - కోరికమదిలోనఁ గోటానఁగోటి మణుఁగులైయున్నవి మగువకు నేఁడు - తనప్రాణవిభునిఁ గందర్పుని గురునిఁ దేకయుండిన నింతిఁ దేర్పంగరాదు - పోక మీరిపు డలవోక సేసినను రాకనేఁడతఁడు నిరాకరించినను - అదయుండుమరుఁడు తీవ్రాస్త్రకోవిదుఁడు ఒడ లెఱుంగకయుండు నొక్కొక్కవేళ - నెంతకు నలుగునో యీయింతిమీఁద నని యందులోఁ బ్రోడయగుమేటిబోటి - యుడివోనిభయమేలయోచెలులార కరుణాకటాక్షు లోకైకసంరక్షు - శరణాగతత్రాణు సకలపారీణు విశ్వలోకేశు శ్రీవేంకటాధీశుఁ - గనుఁగొని యీబాల గాసిల్లియున్న చందంబు విభుఁడు మెచ్చఁగ విన్నవించి - విచ్చేయునట్లు గావించి తేకున్న నెచ్చెలులార నానేర్పు లేమిటికి - నని చెలిఁ జెలులతో నప్పనచేసి కదలి మోహనమూర్తి కడకేగి యంత - సకలసురాసురసంఘంబులెల్ల నంతరాంతరముల నంతంత నుండి - యేకాంతసుఖగోష్ఠి నింపొందువాని గనుఁగొని పూగుత్తి కానుక యిచ్చి - మ్రొక్కి హస్తాంబుజంబులు మోడ్చిపలికె దేవ జగన్నాథ దేవతారాధ్య - యఖిలాండధౌరేయ యార్తవిధేయ యారామసీమావిహారాంతరముల - మారామ నీరూపు మహనీయమూర్తి గన్నులపండువుగాఁ గనుఁగొన్న - యంతనుండియును బుష్పాయుధుఁ డేయు తలిరంపగమి నొంప ధరియింపలేదు - ఎటువంటి మోహంబొ యెట్టితాపంబొ యేలాగుతమకంబొ యేమిభావంబొ - యేచందములచూపొ యేతరితీపొ తొలిచూపు నీరూపు తొలఁగుటలేదు - కన్నీరు మున్నీరు కడగానరాదు చెలియున్నవిధమును జెప్పకపోదు- తరళాక్షి దురవస్థ తలఁపగాఁ గాదు ఇంతట విచ్చేసి యింతి మన్నించి - కంతుసామ్రాజ్యసౌఖ్యముల నొందింపు మని విన్నవించిన యబ్జాక్షిఁ జూచి - తలఁపులు తలఁపులు తార్కొని యుండఁ జిత్తంబు చిగురొత్తఁ జిఱునవ్వు నవ్వి - భామకు మౌక్తికాభరణంబు లిచ్చి మది నుబ్బి పన్నీట మజ్జనం బాడి - రసికతఁ బీతాంబరము దిండు దీర్చి మృగమదపంకంబు మెయి నిండఁ బూసి - పారిజాతాదిపుష్పము లెల్ల ముడిచి సౌపర్ణవాహనోజ్జ్వలతఁ బెంపొంది - విద్యాధరాహ్లాదవీణానినాద గానామృతాంభోధికల్లోలములను - నుబ్బుచు నంతంత నోలలాడుచును జంద్రాస్య యున్నపూఁజవికె కేతెంచి - యల్లన దర్వీకరాంతకు డిగ్గి కొలిచి వచ్చినదేవకోటుల ననిచి - కామినిభావంబుఁ గనుఁగొనునంతఁ గుసుమాస్త్ర తాపసంకులత వహించి - యలరుఁ బానుపుమీఁద నందందపొరలఁ జెలిమేన నంటినచెంగల్వఱేకు - లెలమిఁ గాంతునిరాక కెదుళులు చూచు గతి నొప్ప నిలువెల్లఁ గన్నులై యమరఁ - గ్రాఁగినగందంబు క్రమ్మఁ బన్నీటఁ దోఁగినచెంగావి తొడరి శైత్యమునఁ - గ్రాఁగినహృదయంబు రతిరాజుచేత మ్రాఁగినమతియుఁ బ్రమాదంబువలన - నీఁగినవగలును నేత్రాంబుధార లాఁగినఱెప్పలు నైయున్నయింతిఁ - గనుఁగొని కరుణావికాసచంద్రికలు నీలోత్పలాక్షిపైఁ నిండంగఁ జల్లి - భామిని యున్నపూఁబానుపు చేరి చిట్టంటుచేఁతల సేదలు దీర్చి - చెదరినయలకలచిక్కెల్లఁ దీర్చి యెడలేనిపులకలయింపు పుట్టించి - కళలమర్మంబులకడ గానుపించి యాలింగనాదిసౌఖ్యముల నొందించి - కరఁగించి మరగించి కలికిఁ గావించి యుడివోనిసురతాబ్ధి నోల లాడించి - చిత్తజసామ్రాజ్యసింహాసనమున బాలికారత్నంబుఁ బట్టంబు గట్టి - యరవిరిసిగ్గులు నాత్మనిగ్గులును మితిలేనితావులు మెఱుఁగుమోవులును - గనుఁగ్రేవకెంపులుఁ గలికిసొంపులును ముద్దులేఁ జెమరును మోములకొమరుఁ - గలిగినశృంగారగరిమలతోడ వందిమాగధుల కైవారంబుతోడ - సిద్ధవిద్యాధరశ్రేణులతోడఁ దనతోడఁ గూడినతన్వంగితోడ - వృషభాద్రినాథుఁ డుర్వీసతిప్రియుఁడు వేడ్కతో నగరప్రవేశంబు చేసె - నని భక్తిఁ దిరువేంకటాద్రీశుపేరఁ గారుణ్యలక్ష్మీప్రకాశునిపేర - రాజితాఖిలలోకరక్షణుపేర లాలితబహుపుణ్యలక్షణుపేర - పృథులదానవసైన్యభీషణుపేర భూరికౌస్తుభరత్నభూషణుపేర - గురుభరద్వాజైక గోత్రపావనుఁడు నందాపురీవంశనాయకోత్తముఁడు - అనఘుఁడు తాళ్లపాకాన్నయార్యుండు మధురంపుశృంగారమంజరి చెప్పె - ధరమీఁద నాచంద్రతారకం బగుచుఁ గడిమిఁ బెంపొందు మంగళమహాశ్రీల శ్రీకృష్ణార్పణమస్తు - మంగళమహా శ్రీ శ్రీఁ జేయు\న్‌