### తెలివైన మూర్ఖుడు ఒకప్పుడు **చింతలవరం** అనే గ్రామంలో రామయ్య అనే రైతు ఉండేవాడు. అతనికి ముగ్గురు కొడుకులు—**సూరి, మాధవ్, చిన్ని**. మొదటి ఇద్దరూ తెలివైనవాళ్లు. చిన్ని మాత్రం అమాయకుడు. అతను ఏది చెప్పినా నిజమేనని నమ్మేవాడు. రామయ్య చనిపోయిన తర్వాత పెద్ద కొడుకులు పొలం, ఇల్లు, పశువులు అన్నీ పంచుకున్నారు. చిన్ని మాత్రం తన వాటా అడిగాడు. “నీకేం తెలుసు? నువ్వు ఏది ఇచ్చినా పోగొట్టుకుంటావు. నీకు ఆస్తి ఇచ్చినా ఉపయోగం లేదు,” అంటూ అన్నలు అతనికి ఒక **పాత బండి, బలహీనమైన గాడిద** మాత్రమే ఇచ్చారు. చిన్ని మాత్రం చాలా సంతోషించాడు. “అన్నలు నాకు బండి, గాడిద ఇచ్చారు. ఇదే నా అదృష్టం!” అన్నాడు. కొన్ని రోజుల తర్వాత సమీపంలోని **మారేడు సంత**కు వెళ్లాలని అనుకున్నాడు. గాడిదను బండికి కట్టి బయలుదేరాడు. దారిలో ఒక కొండ పక్కన పాత **రాతి బావి** కనిపించింది. బావిలో గాలి వీచినప్పుడల్లా “ఊఁ...ఊఁ...” అనే శబ్దం వస్తోంది. చిన్ని ఆ శబ్దం విని ఆగిపోయాడు. “ఎవరయ్యా అక్కడ? నా గాడిదను కొనాలనుకుంటున్నావా?” అని అడిగాడు. బావి నుంచి మళ్లీ “ఊఁ...ఊఁ...” అనే శబ్దం వచ్చింది. “అయితే బేరం కుదిరినట్టే! యాభై రూపాయలు ఇవ్వాలి,” అన్నాడు చిన్ని. బావి మళ్లీ శబ్దం చేసింది. “సరే. రేపు డబ్బు ఇస్తావన్నమాట. ఇదిగో గాడిదను ఇక్కడే కట్టేస్తాను,” అంటూ గాడిదను బావి పక్కనున్న చెట్టుకు కట్టి ఇంటికి వచ్చేశాడు. అన్నలు అడిగారు. “గాడిదను ఎంతకు అమ్మావు?” “యాభై రూపాయలకు!” అని చిన్ని ఆనందంగా చెప్పాడు. “డబ్బు ఎక్కడ?” “రేపు ఇస్తానన్నాడు.” అన్నలు నవ్వుకుంటూ, “నువ్వు నిజంగానే అమాయకుడివి!” అన్నారు. మరుసటి రోజు చిన్ని బావి దగ్గరకు వెళ్లాడు. గాడిద అక్కడ లేదు. రాత్రి అడవి జంతువులు దాన్ని తీసుకెళ్లాయి. చిన్ని బావిని చూసి, “నా యాభై రూపాయలు ఇవ్వు,” అన్నాడు. బావి నుంచి మళ్లీ “ఊఁ...ఊఁ...” అనే శబ్దం వచ్చింది. “మళ్లీ రేపంటావా? సరే. కానీ రేపు తప్పకుండా ఇవ్వాలి!” అంటూ ఇంటికి వెళ్లాడు. మూడో రోజు కోపంతో ఒక **ఇనుప కర్ర** తీసుకుని బావి దగ్గరకు వెళ్లాడు. “నా డబ్బు ఎక్కడ?” అని గట్టిగా అడిగాడు. బావి నుంచి మళ్లీ అదే శబ్దం వచ్చింది. చిన్ని కోపంతో బావి పక్కనున్న పెద్ద రాయిని ఇనుప కర్రతో కొట్టాడు. రాయి పక్కకు జరగగానే ఒక చిన్న గుహ కనిపించింది. ఆ గుహలో పాతకాలం నాటి **వెండి నాణేలు, బంగారు ఆభరణాలు** దాచబడి ఉన్నాయి. అవి ఒకప్పుడు దొంగల బృందం దాచిన సంపద. చిన్ని ఆశ్చర్యపోయాడు. “అయ్యో! నా యాభై రూపాయలకంటే ఇక్కడ చాలా ఎక్కువ ఉంది!” అంటూ తనకు సాధ్యమైనంత సంపదను మూటకట్టి ఇంటికి తీసుకెళ్లాడు. అన్నలు ఆ సంపద చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. “ఇది ఎక్కడ దొరికింది?” అని అడిగారు. చిన్ని జరిగినదంతా చెప్పాడు. అన్నల కళ్లలో ఆశ పుట్టింది. “మమ్మల్ని కూడా అక్కడికి తీసుకెళ్లు,” అన్నారు. ముగ్గురూ రాత్రి బావి దగ్గరకు వెళ్లి, గుహలో మిగిలిన సంపదను మూడు మూటలుగా కట్టుకున్నారు. తిరుగు ప్రయాణంలో వారికి **అడవిని కాపాడే అధికారి** ఎదురయ్యాడు. “ఆ మూటల్లో ఏముంది?” అని అడిగాడు. పెద్ద అన్నలు వెంటనే, “పాత ఇనుప సామాన్లు,” అన్నారు. కానీ చిన్ని మాత్రం అమాయకంగా, “ఇనుప సామాన్లు కావు! వెండి, బంగారం ఉన్నాయి. కావాలంటే చూడండి!” అన్నాడు. అధికారి మూట విప్పి సంపదను చూసి ఆశపడ్డాడు. “ఇంత సంపద మీకు ఎక్కడ దొరికింది?” అంటూ ఒక మూటను తనవైపు లాగుకున్నాడు. పెద్ద అన్నలు భయపడ్డారు. చిన్ని మాత్రం అతని చేతిలోని మూటను లాగేసుకుని, “అది మాది! మీరు తీసుకోకూడదు,” అన్నాడు. అధికారి కోపంతో వారిని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. ముగ్గురూ అక్కడి నుంచి పరుగెత్తి గ్రామానికి చేరుకున్నారు. తర్వాత అన్నలు చిన్ని చేసిన పొరపాటు వల్ల పెద్ద సమస్య వస్తుందని భయపడ్డారు. కానీ చిన్ని మాత్రం గ్రామ సభకు వెళ్లి జరిగిన విషయమంతా నిజాయితీగా చెప్పేశాడు. గ్రామస్థులు బావి దగ్గరకు వెళ్లి పరిశీలించారు. అక్కడ దొరికిన సంపద నిజంగానే చాలా కాలం క్రితం దొంగలు దాచినదని తెలిసింది. గ్రామ పెద్ద అన్నదమ్ములను పిలిచి, “చిన్నిని మీరు వెర్రివాడని అనుకున్నారు. కానీ అతని అమాయకత్వం వల్ల దాచిన సంపద బయటపడింది. అయితే దొరికిన సంపదను మీరంతా స్వంతం చేసుకోలేరు. గ్రామ చట్టం ప్రకారం దీనిని అధికారులకు అప్పగించాలి,” అన్నాడు. అన్నలు తలలు వంచుకున్నారు. చిన్ని మాత్రం నవ్వుతూ, “అన్నలూ! నేను తెలివైనవాడినో, వెర్రివాడినో నాకు తెలియదు. కానీ ఇక నుంచి ఎవరి మాటనైనా నమ్మేముందు ఒక్కసారి ఆలోచిస్తాను!” అన్నాడు. అప్పుడు పెద్ద అన్నలు తమ తప్పును ఒప్పుకున్నారు. “నిన్ను వెర్రివాడని తక్కువచేశాం. కానీ నిజమైన వెర్రితనం నీలో కాదు—**ఆలోచించకుండా ఇతరులను తక్కువగా చూడడంలో ఉంది**,” అన్నారు. ఆ రోజు నుంచి ముగ్గురు అన్నదమ్ములు కలిసిమెలిసి జీవించారు. **నీతి:** **ఎవరినీ రూపం, మాట, అమాయకత్వం చూసి తక్కువగా అంచనా వేయకూడదు. తెలివితో పాటు నిజాయితీ, ఆలోచన కూడా జీవితంలో ఎంతో ముఖ్యం.**

డండడ డేడిడ డైడా డండా డోడౌడ డాడడాడా డాడై డండూడిడౌడడడడా డండడడడ డండడండ డం! డడ!! డండమ్!!! ప్రతిపదార్ధాలు – డం = డమరుకము యొక్క, డ = శివంకరమైన నాదమునందు; డ = ప్రీతి గొన్న స్వామీ! పరమేశ్వరా! డే = దాంపత్యధర్మమును అనుసరించి, డి = గౌరీదేవిని, డ = మేని సగభాగమున తాల్చిన దేవా! డై = వృషభము, డా = విజయధ్వజముగా కలవాఁడా! డం = తృతీయనేత్రమందు, డా = అగ్నిని తాల్చిన విభూ! డో = దుష్టుల, డౌ = సంహారమునందు, డ = రక్తివహించిన ప్రభూ! డా = శ్రీదేవిని, డ = వామభాగమున నిలిపికొన్న శ్రీహరిచే, డా = జయోక్తులతో, డా = సన్నుతింపబడిన దేవా! డా = వెన్నెల వంటి, డై = నందికేశ్వరుని శరీరఛ్చాయ వంటి, డం = పాల వంటి, డూ = ఆదిశేషుని వంటి, డి = గౌరీదేవి వంటి, డౌ = కామధేనువు వంటి, డ = శంఖము వంటి, డ = చంద్రుని వంటి, డ = అమృతము వంటి, డా=తెల్లని దరహాసము గల ఱేఁడా! డం = గాయనుల యొక్క, డ = స్తోత్రములచే, డ = ప్రసన్నుఁడ వగు, డ = సర్వేశ్వరుఁడవైన, డ = పరమేశ్వరా! డం = దుర్మతులకు, డ = త్రాసమును కలిగించు, డం = డమరువు యొక్క, డ = భీషణమైన ధ్వని కలవాఁడా! డం! డడ!! డండమ్!!! అని డమరుకోదితముతో శివునికి నాదనివేదనం. విస్తరభీతి వల్ల నిఘంటువులను చూపలేదు. ఈ అర్థాలన్నీ సప్రమాణాలే.

దాదదో దుద్దదుద్దాదీ దాదదోదూదదీదదోః | దుద్దాదం దదదే దుద్దే దాదాదద దదోऽదదః || దాదదః =శ్రీ కృష్ణుడు, దుద్దరుత=వరముల నన్నిటిని, దాదీ=ఇచ్చువాడు, దాదదః=పాపములను దహించు వాడు, దదోః=దుష్టులను, దూదదీ = శిక్షించువాడు దుద్దాదం = మం చి వారిని, దుద్దే = కాపాడుట యందు, దదదే = దీక్ష గలవాడు దదోదదః = ధర్మాధర్మములను, దాదా = మిక్కిలిగా, ద ద = ధరించువాడు అనగా ధర్మమును, అధర్మములోని ధర్మమును కాపాడు వాడు. భావం: శ్రీకృష్ణుడు అన్ని వరాలను ఇచ్చేవాడు, పాపసంహారకుడు, పరిశుద్ధుడు, దుష్టులను శిక్షించి శిష్టులను కాపాడేవాడు, ధర్మరక్షకుడు

శ్రీ వేదాంత దేశికుల ‘పాదుకాసహస్రం’ నుండి… యాయాయాయాయాయాయాయా యాయాయాయాయాయాయాయా | యాయాయాయాయాయాయాయా యాయాయాయాయాయాయాయా || పద విభాగం : యాయాయా, ఆయ, ఆయాయ, అయాయ, అయాయ, అయాయ, అయాయ, అయాయ, ఆయాయాయ, ఆయాయాయ, ఆయాయా, యా, యా, యా, యా, యా, యా, యా, యా. భావం: భగవంతునికి అలంకారమైన ఈ పాదుకలు మనకు అన్ని శుభాలను కలిగిస్తాయి. సర్వరోగాలను హరిస్తాయి. నిరంతరం అతని సన్నిధిలో ఉండాలనే మన కోరికను సఫలం చేసే జ్ఞానాన్ని చేకూర్చుతాయి. ఈ పాదుకల వలన మనం ప్రపంచంలోని అన్ని ప్రదేశాలకూ చేరుకోవచ్చు. అటువంటి మహిమాన్వితమైన ప్రభుపాదుకలకు వందనం.

శ్రీ భాష్యం విజయసారథిగారి ‘ప్రహేళికలు’ సంకలనం నుండి… రరోరరే రరరురో రురూరూరు రురోరరే | రేరే రేరారారరరే రారేరారి రి రారిరా || పదవిభాగం – ర, రోః, అరేః, అర, రురోః, ఉః, ఊరూరుః, ఉరః, అరరే, ర, ఈరే, రీరారా, అరరర, ఇరార, ఇరారి, రిః, ఆరి, రా. అన్వయం – ర, రోః, అర, రురోః, అరేః, ర, ఈరే, ఉరః, అరరే, రీరారా, ఊరు + ఊరుః, ఉః, అరరర, ఇరార, ఇరారి, రిః, ఆరి, రా. ప్రతిపదార్థాలు – ర = రామశబ్దంలోని రేఫ (రకారం) వలన రోః = భయం కలవాడైన, అర = వేగంగా పరుగెత్తే రురోః = హరిణరూపంలో ఉన్న మారీచునికి అరేః = శత్రువైన శ్రీరాముని యొక్క ర = కౌస్తుభమణిని ఈరే = పొంది ఉన్న అరః + అరరే = కవాటంవంటి వక్షస్థలంలో రీరారా = లీల నాపాదించే (రలయో రభేదః) ఊరు + ఊరుః = తొడలచే గొప్పదైన ఉః = సీత భూమిక దాల్చిన లక్ష్మిని అరరర = తన నిలయానికి తీసికొని వెళ్ళిన ఇరార = సముద్రద్వీపాన్ని (లంకను) పొంది ఉన్న ఇరారి = భూమికి విరోధి అయిన రావణునకు రిః = నాశనాన్ని కల్గించిన దగుచు ఆరి = చెలికత్తెలను రా = పొందింది. శ్రీరామ పత్ని సీత లంకలో రావణ నాశనం సూచించే త్రిజట వంటి చెలికత్తెల్ని పొందిందని అర్థం.

అల్లంరాజు రంగశాయిగారు మ గుణింతంతో ఓ అందమైన కంద పద్యాన్ని అందించారు మామా మోమౌ మామా మామా! మి మ్మోమ్మో మామ మామా మేమా మే మోమ్మము మి మై మే మేమే మమ్మోము మోము మిమ్మా మామా!! ప్రతిపదార్థం : మా = చంద్రుని మా = శోభ మోమౌ = ముఖము గల మామా = మా యొక్క మా = మేథ మిమ్ము, ఒమ్ము = అనుకూలించును మామ మామా = మామకు మామా ఆము = గర్వమును ఏమి+ఒమ్మము = ఏమి ఒప్పుకోము మిమై = మీ శరీరము మేము ఏమే = మేము మేమే మమ్ము,ఓముము+ఓముము =కాపాడుము,కాపాడుము ఇమ్ము+ఔము = అనుకూలమగుమా భావం: చంద్రుని వంటి ముఖముగల దేవా! మా బుద్ధి మీకు అనుకూలించును. గర్వపడక నిన్ను మేము అంగీకరింతుము. సశరీరివై మాకు అనుకూలముగా నుండి మమ్ము కాపాడుమని అర్థం.

క్రింది శ్లోకంలో అన్ని హల్లులూ వరుసక్రమంలో ఉన్నాయి. కః ఖగౌఘాఙచిచ్ఛౌజా ఝూఞ్ జ్ఞోటౌఠీడడంఢణాః | తథోదధీన్ పఫర్బాభీ ర్మయోऽరిల్వాశిషాం సహః || ఈ శ్లోకం ప్రతిపదార్థాలు ఎంత ప్రయత్నించినా దొరకలేదు. తాత్పర్యం మాత్రం దొరికింది. తాత్పర్యం విహంగప్రేమికుడు, సంపూర్ణజ్ఞాని, పరబలాపహర్త, శత్రుసంహారకుడు, ఉత్తముడు, సుస్థిరుడు, నిర్భయుడు, సముద్రాలను నీటితో నింపినవాడు, మాయా స్వరూపుడు (అయిన పరబ్రహ్మ) దయ సర్వపాపాలను హరిస్తుంది.

ఒకే అక్షరాన్ని ఉపయోగించి ఛందోబద్ధంగా రచించిన పద్యాలను ఏకాక్షర పద్యాలుగా పిలుస్తారు. అటువంటి పద్య కుసుమాలను కొన్నింటిని ఈ శీర్షికలో చూద్దాం. ౧) శ్రీ ఏల్చూరి మురుళీధర రావు గారి పూరణ[1] డండడ డేడిడ డైడా డండా డోడౌడ డాడడాడా డాడై డండూడిడౌడడడడా డండడడడ డండడండ డం! డడ!! డండమ్!!! ప్రతిపదార్ధాలు – డం = డమరుకము యొక్క, డ = శివంకరమైన నాదమునందు; డ = ప్రీతి గొన్న స్వామీ! పరమేశ్వరా! డే = దాంపత్యధర్మమును అనుసరించి, డి = గౌరీదేవిని, డ = మేని సగభాగమున తాల్చిన దేవా! డై = వృషభము, డా = విజయధ్వజముగా కలవాఁడా! డం = తృతీయనేత్రమందు, డా = అగ్నిని తాల్చిన విభూ! డో = దుష్టుల, డౌ = సంహారమునందు, డ = రక్తివహించిన ప్రభూ! డా = శ్రీదేవిని, డ = వామభాగమున నిలిపికొన్న శ్రీహరిచే, డా = జయోక్తులతో, డా = సన్నుతింపబడిన దేవా! డా = వెన్నెల వంటి, డై = నందికేశ్వరుని శరీరఛ్చాయ వంటి, డం = పాల వంటి, డూ = ఆదిశేషుని వంటి, డి = గౌరీదేవి వంటి, డౌ = కామధేనువు వంటి, డ = శంఖము వంటి, డ = చంద్రుని వంటి, డ = అమృతము వంటి, డా=తెల్లని దరహాసము గల ఱేఁడా! డం = గాయనుల యొక్క, డ = స్తోత్రములచే, డ = ప్రసన్నుఁడ వగు, డ = సర్వేశ్వరుఁడవైన, డ = పరమేశ్వరా! డం = దుర్మతులకు, డ = త్రాసమును కలిగించు, డం = డమరువు యొక్క, డ = భీషణమైన ధ్వని కలవాఁడా! డం! డడ!! డండమ్!!! అని డమరుకోదితముతో శివునికి నాదనివేదనం. విస్తరభీతి వల్ల నిఘంటువులను చూపలేదు. ఈ అర్థాలన్నీ సప్రమాణాలే.

మామకు మామ ఐనవాడు ఉ. మామను సంహరించి, యొక మామను గర్వ మడంచి, య న్నిశా మామను రాజుఁ జేసి, యొక మామ తనూజున కాత్మబంధువై, మామకుఁ గన్ను లిచ్చి, సుతు మన్మథు నింతికిఁ దానె మామయై, మామకు మామయైన పరమాత్ముఁడు మీకుఁ బ్రసన్నుఁ డయ్యెడున్. (చాటుపద్య రత్నాకరము) భావం - మామ అయిన కంసుని సంహరించి, వారధి కట్టడానికి ముందు తన మామ అయినసముద్రుని గర్వాన్ని అణచి, నిశామామ అయిన చంద్రునికి `రాజు` అనే పేరునిచ్చి,మామ కొడుకైన అర్జునునకు ఆప్తుడై, మామ అయినధృతరాష్ట్రునికి కన్నులిచ్చి, కొడుకైనమన్మథుని భార్య రతీదేవికి తానే మామ అయి, తనకు లక్ష్మి నిచ్చిన మామ సముద్రునికితన కూతురైన గంగనిచ్చి అతనికి మామ అయిన విష్ణుదేవుడు మీకు ప్రసన్నుడౌతాడు

కృతజ్ఞత లేని కొలువు - దొంగ చెప్పిన ధర్మం ________________________________________ 1. నారాయణపురం - శ్రమపడని శేషయ్య నారాయణపురం అనే గ్రామంలో గోపాలకృష్ణ అనే ఒక రైతు ఉండేవాడు. ఆయన వద్ద శేషయ్య అనే బలమైన ఎద్దు ఉండేది. గోపాలకృష్ణ తన ఎద్దును ప్రాణం కంటే మిన్నగా చూసుకునేవాడు. దానికి పౌష్టికాహారం అందిస్తూ, ఎప్పుడూ దెబ్బ వేయకుండా పని చేయించుకునేవాడు. కానీ శేషయ్యకు మాత్రం అస్సలు కృతజ్ఞత ఉండేది కాదు. "నేను ఎందుకు ఈయన పొలంలో కష్టపడాలి? హాయిగా అడవిలో తిరుగుతూ గడ్డి మేయవచ్చు కదా! ఈ బరువులు మోయడం నా వల్ల కాదు" అని ఎప్పుడూ గొణుగుతూ ఉండేది. యజమాని ప్రేమను శేషయ్య కేవలం ఒక బంధనంగా భావించింది. ఎలాగైనా ఆ ఇల్లు వదిలి వెళ్లిపోవాలని పన్నాగం పన్నుతుండేది. 2. అర్ధరాత్రి అతిథి - దొంగ రంగయ్య ప్రవేశం ఒక అమావాస్య రాత్రి, గ్రామంలో పేరుమోసిన దొంగ రంగయ్య గోపాలకృష్ణ ఇంటిపై కన్నేశాడు. గోపాలకృష్ణ తన గదిలో ఘాఢ నిద్రలో ఉన్నాడు. రంగయ్య మెల్లగా దొడ్లోకి ప్రవేశించి, అక్కడ ఉన్న ధాన్యపు బస్తాలను ఒక్కొక్కటిగా బయట ఉన్న తన ఎడ్లబండి మీదకు చేరవేయసాగాడు. దొడ్లో కట్టేసి ఉన్న శేషయ్య ఇదంతా గమనిస్తోంది. తన యజమాని సంపద దోచుకోబడుతోందని తెలిసినా, అది గట్టిగా రంకె వేయలేదు. యజమానిని నిద్రలేపాలని దానికి అస్సలు అనిపించలేదు. పైగా, "ఈ దొంగ వల్ల నాకు స్వేచ్ఛ దొరుకుతుందేమో" అని ఆశగా చూస్తూ ఉండిపోయింది. 3. వింతైన కోరిక రంగయ్య చివరి బస్తాను మోసుకుని బండి వైపు వెళ్తుండగా, శేషయ్య మెల్లగా గొంతు సవరించుకుని ఇలా అంది: "ఓయ్ మిత్రమా! ఒక్క నిమిషం ఆగు. నువ్వు ఎలాగో ఈ ధాన్యమంతా పట్టుకుపోతున్నావు కదా, వెళ్తూ వెళ్తూ నా మెడకున్న ఈ కట్లు కూడా విప్పి వెళ్లు." దొంగ రంగయ్య ఒక్కసారిగా నిశ్చేష్టుడయ్యాడు. భయంతో చుట్టూ చూసి, ఎవరూ లేరని నిర్ధారించుకున్నాక శేషయ్య దగ్గరకు వచ్చాడు. "నీకెందుకు స్వేచ్ఛ? నీ యజమాని నిన్ను బాగా చూసుకోవడం లేదా?" అని అడిగాడు. "ఆయన బాగానే చూసుకుంటాడు. కానీ నాకు ఈ చాకిరీ ఇష్టం లేదు. నువ్వు నా కట్లు విప్పితే, నీ వెంట వస్తాను. నీ దొంగతనాలకు నేను తోడుగా ఉంటాను, నీ బరువులన్నీ మోస్తాను" అని ఆశ చూపింది శేషయ్య. 4. దొంగ చెప్పిన నీతి రంగయ్య పగలబడి నవ్వాడు. కానీ ఆ నవ్వులో వెటకారం ఉంది. "చూడు శేషయ్యా! నేను దొంగని కావచ్చు, కానీ నాకు కొన్ని విలువలు ఉన్నాయి. నీ యజమాని నీకు తిండి పెట్టి, నిన్ను కన్నబిడ్డలా చూసుకుంటున్నాడు. ఆయన ఆపదలో ఉన్నప్పుడు కనీసం ఒక హెచ్చరిక కూడా చేయని నీవు, రేపు నాకు ఏదైనా కష్టం వస్తే నన్ను కాపాడతావని ఎలా నమ్మను?" అని ప్రశ్నించాడు. శేషయ్య నీళ్లు నములుతూ, "నీ పనికి నేను అడ్డుపడలేదు కదా! నా కృతజ్ఞతను ఇక్కడే చాటుకున్నాను" అంది. రంగయ్య తీవ్రంగా తల పంకించి ఇలా అన్నాడు: "కృతజ్ఞత అనేది ఉపకారం చేసిన వారి పట్ల ఉండాలి, కానీ నీవు నీ స్వార్థం కోసం నీ యజమానికే ద్రోహం చేశావు. యజమాని తిండి తింటూ, ఆయనకే వెన్నుపోటు పొడిచే నీలాంటి నమ్మకద్రోహి నాకు అవసరం లేదు. విశ్వాసం లేని బంటు ఉన్నా ఒకటే, లేకపోయినా ఒకటే. నిన్ను నా వెంట తీసుకెళ్తే, రేపు ఇంకో దొంగ కనిపిస్తే నన్ను కూడా ఇలాగే కాటికి పంపిస్తావు. నీకంటే నా ఒంటరితనమే మిన్న!" అలా అని రంగయ్య ధాన్యపు బస్తాలతో అక్కడి నుండి నిశ్శబ్దంగా మాయమయ్యాడు. 5. పశ్చాత్తాపం దొంగ మాటలు శేషయ్య గుండెల్లో బాణాల్లా గుచ్చుకున్నాయి. ఒక దొంగలో ఉన్న నీతి మరియు విశ్వాసం తనలో లేనందుకు అది సిగ్గుతో తలదించుకుంది. తెల్లవారాక యజమాని గోపాలకృష్ణ దొడ్లోకి వచ్చి, ధాన్యం పోయినందుకు ఏడుస్తుంటే.. శేషయ్య ఆయన కాళ్ల దగ్గర పడి మూగగా క్షమాపణ కోరుకుంది. అప్పటి నుండి శేషయ్య ఎంతో నమ్మకంగా పనిచేస్తూ, యజమానికి ప్రాణప్రదంగా మారిపోయింది.

ఊహించనిఎంపికAI ప్రథమ అధ్యాయం: వైరాగ్యపు ఛాయలు మరియు నిశ్శబ్ద పోరాటం దక్షిణ భారతాన సిరిసంపదలకు నిలయమైన మణిపుర సామ్రాజ్యం ఆ కాలంలో కళలకు, వ్యాపారానికి కేంద్రబిందువు. ఆ రాజ్యపు మహారాజు ప్రతాపరుద్రుడి కొలువులో సోమదత్తుడు ప్రధాన కోశాధికారి. రాజ్యపు ఆదాయ వ్యయాలను లెక్కించడంలో ఆయనకు ఆయనే సాటి. కోట్లాది వరహాల లెక్కలు ఆయన వేళ్ల మీద ఉండేవి. రాజుగారికి ఆయనపై ఎంతటి నమ్మకమంటే, సోమదత్తుడి సంతకం లేనిదే రాజముద్ర పడేది కాదు. బయటి ప్రపంచానికి సోమదత్తుడు అపరిమితమైన అధికారం, గౌరవం ఉన్న వ్యక్తిగా కనిపించేవాడు. కానీ, ఆ గంభీరమైన ముఖం వెనుక ఎవరికీ తెలియని ఒక నిశ్శబ్ద వేదన ఉండేది. సోమదత్తుడి వ్యక్తిగత జీవితం ఒక ఎడారిని తలపించేది. దానికి కారణం ఆయన మొదటి భార్య సుమతి. వారి వివాహం పెద్దలు కుదిర్చినదే అయినా, అది ప్రారంభం నుండే అపశ్రుతులతో మొదలైంది. సుమతి పుట్టుకతోనే బలహీనమైన శరీరతత్వం కలది. ఆమె నిరంతరం ఏదో ఒక అనారోగ్యంతో బాధపడుతుండేది. అయితే, సోమదత్తుడు ఆమె శారీరక స్థితిని చూసి ఎప్పుడూ అసహ్యించుకోలేదు. ఒక భర్తగా ఆమెకు అవసరమైన వైద్యం చేయించడంలో, సపర్యలు చేయడంలో ఏనాడూ వెనకాడలేదు. కానీ, ఆయనను కుంగదీసింది ఆమె శరీరం కాదు, ఆమె సంకుచిత మనస్తత్వం. సుమతికి లోకమంతా తప్పుగానే కనిపించేది. సోమదత్తుడు రాజ్య సేవలో భాగంగా ఎవరికైనా దానధర్మాలు చేసినా, మిత్రులను ఇంటికి ఆహ్వానించినా ఆమె తట్టుకోలేకపోయేది. "మనకున్నది రేపు మనకు సరిపోతుందో లేదో, ఈ అనవసరపు ఖర్చులెందుకు?" అని సన్నాయి నొక్కులు నొక్కేది. సోమదత్తుడు ఏదైనా కళా ప్రదర్శనకు వెళ్లి సంతోషంగా తిరిగి వస్తే, ఆమె తన అనారోగ్యాన్ని సాకుగా చూపి ఆయన సంతోషంపై నీళ్లు చల్లేది. "నేనిక్కడ రోగంతో మంచాన పడి ఉంటే, మీకు ఆ పాటలు, ఆటలు ఎలా రుచిస్తున్నాయి?" అని ఆమె అడిగే ప్రశ్నలు సోమదత్తుడిని నేరస్తుడిగా నిలబెట్టేవి. పదేళ్ల పాటు ఆ ఇంట్లో కనీసం ఒక చిరునవ్వుకు కూడా తావులేకుండా పోయింది. సోమదత్తుడు ఇంటికి రావాలంటేనే భయపడేవాడు. ఆ పదేళ్ల కాలంలో ఆయనకు సంసారం అంటే ఒక బరువైన నొగలు కట్టిన బండిలా అనిపించింది. ఆయన మనస్సులో నిరంతరం ఒకే ఆలోచన మెదిలేది: "జీవితం అంటే కేవలం ఈ బాధలను భరించడమేనా? సుఖం అంటే కేవలం పుస్తకాల్లో చదువుకునే పదమేనా?" క్రమంగా సోమదత్తుడిలో వైరాగ్యం మొదలైంది. ఆయన లలిత కళలకు దూరమయ్యాడు, మిత్రులతో గడపడం మానేశాడు. కేవలం యాంత్రికంగా రాజీ కార్యాలయానికి వెళ్లడం, తిరిగి వచ్చి నిశ్శబ్దంగా పడుకోవడం ఆయన దినచర్యగా మారింది. చివరకు, సుమతి దీర్ఘకాల అనారోగ్యంతో మరణించినప్పుడు, ఆయనకు దుఃఖం కంటే ఒక రకమైన 'విముక్తి' కలిగిన భావన కలిగింది. అయితే, ఆ విముక్తిలో ఆనందం లేదు, కేవలం శూన్యం మాత్రమే ఉంది. భార్య మరణానంతరం సోమదత్తుడు తనను తాను ఒక గదికి పరిమితం చేసుకున్నాడు. మిత్రులు వచ్చి, "సోమదత్తా! నీ వయసు ఇంకా అయిపోలేదు, మరో వివాహం చేసుకో. జీవితం మళ్లీ చిగురిస్తుంది" అని నచ్చజెప్పే ప్రయత్నం చేసేవారు. దానికి సోమదత్తుడు నిస్సారంగా నవ్వి, "ఒకసారి కాలిన గాయం మళ్లీ నిప్పు దగ్గరకు వెళ్లనిస్తుందా మిత్రులారా? ఈ ఒంటరితనమే నాకు ప్రశాంతతను ఇస్తోంది. ఇక నా జీవితం ఈ లెక్కలతో, ఆ దైవచింతనతోనే గడిచిపోనివ్వండి" అని ఖచ్చితంగా చెప్పేవాడు. ఆయన కళ్లలో జీవితంపై ఆశ చచ్చిపోయింది. ఆ అంధకారంలో ఒక చిన్న వెలుగురేఖ ప్రవేశిస్తుందని ఆయన కలగనలేదు. కానీ, కాలం ఆయన కోసం ఒక 'చంద్రిక'ను సిద్ధం చేసి ఉంచింది. ద్వితీయ అధ్యాయం: నూతన కాంతి - చంద్రికా ప్రవేశం సోమదత్తుడు మొదటి భార్య మరణానంతరం పూర్తిగా వైరాగ్యంలో మునిగిపోయాడు. ఆయనను ఈ అశాంతి నుండి బయటకు తీసుకురావడానికి మిత్రులు చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమయ్యాయి. సరిగ్గా అదే సమయంలో, మణిపుర సామ్రాజ్యపు సరిహద్దుల్లోని ఒక చిన్న రాష్ట్రం నీలగిరిలో అలజడులు మొదలయ్యాయి. సరిహద్దు చౌకీల లెక్కల్లో తేడాలు వస్తున్నాయని, అలాగే కప్పం సకాలంలో అందడం లేదని రాజు ప్రతాపరుద్రుడికి ఫిర్యాదులు అందాయి. ఆ రాజ్యపు కోశాధికారిగా, ఆ సమస్యను స్వయంగా పరిష్కరించాల్సిన బాధ్యత సోమదత్తుడిపై పడింది. మనస్సులో ఏమాత్రం ఉత్సాహం లేకపోయినా, రాజభక్తితో సోమదత్తుడు నీలగిరి ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. నీలగిరిని పరిపాలిస్తున్న సామంత రాజు విక్రమవర్మ సోమదత్తుడికి పాత పరిచయస్తుడు. నీలగిరి రాజధాని నగరంలో అడుగుపెట్టగానే సోమదత్తుడికి ఆ వాతావరణం భిన్నంగా అనిపించింది. పచ్చని కొండలు, జాలువారే జలపాతాలు, ప్రశాంతమైన వీధులు ఆయన మనస్సులోని భారానికి కాస్త ఉపశమనం కలిగించాయి. విక్రమవర్మ తన మిత్రుడికి ఘనంగా స్వాగతం పలికాడు. రాజభవనంలో విడిది ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ రోజు సాయంత్రం, విక్రమవర్మ సోమదత్తుడిని తన అంతఃపురానికి భోజనానికి ఆహ్వానించాడు. అప్పుడే, సోమదత్తుడు మొదటిసారిగా చంద్రికను చూశాడు. చంద్రిక, విక్రమవర్మ చెల్లెలు. ఆమె కేవలం రాజకుమారి మాత్రమే కాదు, ఆతిథ్యం ఇవ్వడంలో సాటిలేని నేర్పరి. ఆమె సోమదత్తుడికి ఆతిథ్యం ఇవ్వడం మొదలుపెట్టిన తీరు, ఆయనను ఆశ్చర్యచకితుణ్ణి చేసింది. మొదటి భార్య సుమతి నిరంతరం తన అనారోగ్యం గురించి, కష్టాల గురించి మాట్లాడితే, చంద్రికా దేవి మాటల్లో ఒక విధమైన ప్రశాంతత, ఎదుటివారికి గౌరవం ఇచ్చే గుణం ఉన్నాయి. భోజన సమయంలో, సోమదత్తుడు ఏ ఇష్టాలను ఇష్టపడతాడో, ఏ పదార్థాలు ఆయనకు పడవో ముందుగానే తెలుసుకుని, ఆమె స్వయంగా వడ్డించింది. ఆయన అడిగే లెక్కల సమస్యలను, తన దౌత్యజ్ఞానంతో విక్రమవర్మతో మాట్లాడి సులభతరం చేసింది. చంద్రికా దేవి ముఖంలో ఉన్నది కేవలం అందం మాత్రమే కాదు, ఒక రాజసంతో కూడిన వినయం. ఆ రాత్రి, తన గదిలో సోమదత్తుడు పడుకోబోతూ, నిన్నటి వరకు తన చుట్టూ ఉన్న చీకటిని గుర్తు చేసుకున్నాడు. చంద్రికా దేవి తనతో మాట్లాడిన తీరు, తను కోరుకున్న ఆహారాన్ని సంతోషంగా వడ్డించిన విధానం ఆయనలోని ఏదో మూలను కదిలించాయి. "జీవితంలో ఇంతటి ఆదరణ కూడా ఉంటుందా? నేను కేవలం ఒక కోశాధికారినే, కానీ ఆమె నన్ను ఒక గౌరవనీయుడైన అతిథిలా చూసింది," అని ఆయన అనుకున్నాడు. మరుసటి రోజు నుండి, సోమదత్తుడు రాజ్య పనుల కోసం వెళ్లిన ప్రతిసారీ, చంద్రిక ఆయనకు అవసరమైన సలహాలు ఇచ్చేది, ఆయన అభిరుచులను గమనించి సాయపడేది. ఆ పది రోజుల ప్రయాణంలో, సోమదత్తుడి మనస్సులోని మంచు నెమ్మదిగా కరగడం మొదలైంది. ఆయన పెళ్లి ప్రస్తావన తేవడం, చంద్రికా దేవి మరియు విక్రమవర్మలు సంతోషంగా అంగీకరించడం క్షణాల్లో జరిగిపోయాయి. సోమదత్తుడి వైరాగ్యం, చంద్రికా దేవి ఆదరణతో, ఒక కొత్త ఆశగా మారింది. ఆ ప్రయాణం కేవలం లెక్కల కోసమే కాదు, తన జీవితానికి ఒక అర్థాన్ని వెతుక్కునే ప్రయాణమైంది. ________________________________________ తృతీయ అధ్యాయం: పరివర్తన - అంధకారంలో పండు వెన్నెల నీలగిరిలో జరిగిన వివాహం తర్వాత, సోమదత్తుడు తన నూతన భార్య చంద్రికా దేవితో కలిసి మణిపుర సామ్రాజ్యానికి తిరిగి వచ్చాడు. రాజధాని నగరంలో సోమదత్తుడి బండి ప్రవేశించగానే, ప్రజలు ఆశ్చర్యపోయారు. ఇన్నాళ్లూ వైరాగ్యంతో, ముభావంగా కనిపించిన ప్రధాన కోశాధికారి ముఖంలో ఇంతటి తేజస్సు, చిరునవ్వు చూసి వారు మురిసిపోయారు. సోమదత్తుడి ఇంటికి రాగానే వాతావరణం పూర్తిగా మారిపోయింది. అంతవరకు మూసి ఉంచిన కిటికీలు తెరుచుకున్నాయి, చీకటి గదుల్లోకి వెలుగు ప్రవేశించింది. చంద్రికా దేవి ఇంటిని కేవలం నివాసంగా కాకుండా, ఒక సంతోషకరమైన నిలయంగా మార్చేసింది. కళాభిరుచి మరియు సంతోషం చంద్రికా దేవి రాకతో సోమదత్తుడిలో అణగారిపోయిన కళాభిరుచి మళ్లీ చిగురించింది. ఆయన కేవలం లెక్కల మనిషిగా కాకుండా, ఒక సరసుడిగా మారాడు. • సాహిత్య గోష్ఠులు: సాయంత్రాలు ఇంటి ఆవరణలో కవులు, పండితులు చేరి సాహిత్య చర్చలు జరిపేవారు. • సంగీత విందులు: వీణా వాద్యాలు, గాన కచేరీలతో ఇల్లంతా కళకళలాడేది. • చిత్రకళా ప్రదర్శనలు: మణిపురంలోని ప్రముఖ చిత్రకారులను ఆహ్వానించి, సోమదత్తుడు వారి చిత్రాలను ప్రశంసించేవాడు. సోమదత్తుడి ఈ మార్పు చూసి ఆయన ఆప్తమిత్రులు, ముఖ్యంగా ప్రఖ్యాతి గాంచిన చిత్రకారుడు వకుళాభరణుడు ఎంతో సంతోషించారు. వకుళాభరణుడు సోమదత్తుడికి కేవలం స్నేహితుడే కాదు, ఆయన ఆంతరంగికుడు. అమరచిత్రం - ఒక అద్భుతం ఒక రోజు, వకుళాభరణుడు సోమదత్తుడిని కలిసి, "మిత్రమా! నీ జీవితానికి ఇంతటి సంతోషాన్ని తెచ్చిన చంద్రికా దేవి చిత్రాన్ని నేను గీయాలనుకుంటున్నాను. వారి అనుమతి ఉంటే, మన రాజ్యపు చరిత్రలో నిలిచిపోయే చిత్రాన్ని తయారుచేస్తాను" అని అడిగాడు. సోమదత్తుడు సంతోషంగా అంగీకరించాడు. చంద్రికా దేవి కూర్చుని ఉండగా, వకుళాభరణుడు రోజులు తరబడి చిత్రాన్ని చిత్రించాడు. ఆ చిత్రం పూర్తయ్యాక, సోమదత్తుడు దానిని చూడటానికి వెళ్లాడు. ఆ చిత్రాన్ని చూడగానే సోమదత్తుడు నిశ్చేష్టుడయ్యాడు. అది కేవలం ఒక చిత్రంలా లేదు, అద్దంలో చంద్రికా దేవి ప్రతిబింబంలా ఉంది. ఆమె కళ్లలోని ఆత్మీయత, పెదవుల మీద ఉన్న చిరునవ్వు, ప్రతి అంగుళం జీవకళతో తొణికిసలాడుతోంది. "వకుళాభరణా! ఇది అద్భుతం. నా జీవితంలో ఇంతటి సంతోషాన్ని నేను ఎప్పుడూ పొందలేదు," అని సోమదత్తుడు ఆ చిత్రపటాన్ని కన్నీళ్లతో ముద్దాడాడు. ఆ చిత్రాన్ని తన భోజన శాలలో, అందరికీ కనిపించేలా ఉంచాడు. ఆ చిత్రపటాన్ని చూసిన ప్రతి ఒక్కరూ, చంద్రికా దేవి అంధకార బంధురమైన సోమదత్తుడి జీవితానికి పండు వెన్నెలలా వచ్చిందని కొనియాడారు. ________________________________________ చతుర్థ అధ్యాయం: విధి విలాసం - అంధకారంలోకి పునరాగమనం చంద్రికా దేవి రాకతో సోమదత్తుడి జీవితం ఒక స్వర్గంలా సాగిపోయింది. వారు వివాహం చేసుకున్న పదేళ్ల కాలం అత్యంత సంతోషంగా గడిచాయి. సోమదత్తుడు రాజ్యంలో మంత్రి పదవిని అలంకరించి, చంద్రికా దేవి సలహాలతో ఎన్నో ప్రజాహిత పనులు చేపట్టాడు. ప్రజలందరూ వారిని చూసి మురిసిపోయేవారు. కానీ, ఈ సంతోషం ఎంతో కాలం నిలవలేదు. ఒక రోజు, అకస్మాత్తుగా చంద్రికా దేవికి తీవ్రమైన గుండెపోటు వచ్చింది. ఆ కాలంలో ఉన్నతమైన వైద్యం అందించినా ఫలితం లేకపోయింది. చంద్రికా దేవి తన భర్తను ఒంటరిని చేసి, ఈ లోకాన్ని విడిచి వెళ్లిపోయింది. సోమదత్తుడిపై పిడుగు పడ్డట్టయింది. మొదటి భార్య చనిపోయినప్పుడు కలిగిన విముక్తి భావన, ఈసారి లేదు. చంద్రికా దేవి మరణంతో ఆయన జీవితం పూర్తిగా శూన్యమైపోయింది. ఆయన మళ్లీ ఆ పాత అంధకారంలోకి, మౌనంలోకి జారుకున్నాడు. రాజు ప్రతాపరుద్రుడు, ఇతర మంత్రులు ఆయనను పరామర్శించారు, కానీ సోమదత్తుడు ఎవరితోనూ మాట్లాడలేదు. తన గదిలోని భోజనశాలలో ఉన్న ఆ చిత్రపటాన్ని చూస్తూ గంటల తరబడి ఏడ్చేవాడు. తీర్థయాత్రలు - కొత్త ఆశ కోసం అన్వేషణ మిత్రుడు వకుళాభరణుడు మరియు రాజుగారి సలహా మేరకు, సోమదత్తుడు మనశ్శాంతి కోసం దేశాటనకు సిద్ధమయ్యాడు. మంత్రి పదవికి తాత్కాలికంగా సెలవు పెట్టి, మూడేళ్ల పాటు భారతదేశంలోని పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించాడు. కాశీ, రామేశ్వరం, కేదారనాథ్ వంటి ఎన్నో క్షేత్రాలను దర్శించాడు. ఈ యాత్రల్లో ఆయన చంద్రికా దేవిని కేవలం భౌతికంగా మాత్రమే కాకుండా, ఆధ్యాత్మికంగా వెతుక్కున్నాడు. తీర్థయాత్రల వల్ల ఆయనకు శారీరకంగా, మానసికంగా ఎంతో మార్పు వచ్చింది. చంద్రికా దేవి లేదనే వాస్తవాన్ని అంగీకరించడం మొదలుపెట్టాడు. కానీ, ఆయన మనస్సులో ఆమె జ్ఞాపకాలు, ముఖ్యంగా ఆ చిత్రపటం, నిరంతరం మెదులుతూనే ఉన్నాయి. యాత్రలన్నీ ముగించుకుని, సోమదత్తుడు తిరిగి మణిపురానికి చేరుకున్నాడు. ఇంటికి రాగానే, ఆయనకు అన్నిటికంటే ముందుగా తన భార్య చిత్రం ఉన్న గదిలోకి వెళ్లాలనిపించింది. కానీ, ఆ చిత్రాన్ని చూడగానే ఆయనకు ఏదో వెలితిగా అనిపించింది. పంచమ అధ్యాయం: కాలపు గుర్తులు - చిత్రంలో మార్పు తీర్థయాత్రలు ముగించుకుని తిరిగి వచ్చిన సోమదత్తుడు, తన ఇంటిలోని భోజనశాలలో ఉన్న చంద్రికా దేవి చిత్రపటం ముందు నిలబడ్డాడు. పదేళ్ల క్రితం వకుళాభరణుడు చిత్రించినప్పుడు, ఆ చిత్రం ఎలా ఉందో, ఇప్పుడు కూడా అలాగే ఉంది. కానీ, ఆ చిత్రంలో ఉన్న చంద్రికకు, సోమదత్తుడి మనస్సులో ఉన్న చంద్రికకు తేడా కనిపిస్తోంది. సోమదత్తుడు వెంటనే వకుళాభరణుడిని పిలిపించాడు. చిత్రకారుడు రాగానే, సోమదత్తుడు ఆ చిత్రపటాన్ని చూపిస్తూ, "వకుళాభరణా! ఈ చిత్రంలో నా చంద్రిక లేదు. ఇది పదమూడేళ్ల క్రితం నాటి చంద్రికా దేవి! ఇప్పుడు నా చంద్రిక వయసు పెరిగింది," అన్నాడు. వకుళాభరణుడు ఆశ్చర్యంతో, "ఏమంటున్నారు మిత్రమా? ఈ చిత్రం అద్భుతంగా ఉంది కదా! చిత్రంలో వయసు పెరగడం ఏమిటి?" అని ప్రశ్నించాడు. సోమదత్తుడు గంభీరంగా, "నీకు అర్థం కావడం లేదు. చంద్రికా దేవి భౌతికంగా లేకపోవచ్చు, కానీ నా తీర్థయాత్రల్లో ఆమె నాతో పాటే వచ్చింది. యాత్రల కష్టాలు, ఎండ దెబ్బలు ఆమెకు తగిలాయి. ఆమె ముఖంపై ముడతలు వచ్చాయి, జుట్టులో వెండి మెరుపులు వచ్చాయి. నా మనస్సులో ఆమె నాతో పాటే పెరుగుతోంది. ఆమె వయసు పెరగకుండా ఈ చిత్రం ఉంటే, అది నాకు అపరిచితరాలిగా అనిపిస్తుంది. నా మీద నీకు ఆదరం ఉంటే, నేను చెప్పిన మార్పులు ఈ చిత్రంలో చెయ్యి," అని ప్రాధేయపడ్డాడు. వకుళాభరణుడు ఆశ్చర్యంతో, "అంటే... నీవు నీ భార్య యవ్వన చిత్రాన్ని ముసలి చిత్రంగా మార్చమంటున్నావా? అది కళకు అవమానం! నేను అందాన్ని మాత్రమే చిత్రించగలను!" అన్నాడు. కానీ, సోమదత్తుడు పట్టుబట్టాడు. "నాకు ఆ అందం వద్దు, నా చంద్రిక కావాలి. ఆ చిత్రంలో నీవు గీసిన మార్పులే, నాకు ఆమెను తిరిగి ఇచ్చినట్టు," అన్నాడు సోమదత్తుడు. వకుళాభరణుడు మిత్రుడి దీనస్థితి చూసి, భారమైన హృదయంతో అంగీకరించాడు. రోజులు తరబడి ఆ చిత్రపటాన్ని మార్చాడు. నల్లని జుట్టులో అక్కడక్కడ తెల్ల జుట్టు, కళ్ల కింద చిన్న చారలు, ముఖంలో అనుభవం యొక్క గుర్తులను చిత్రించాడు. ఆ చిత్రపటాన్ని చూసి సోమదత్తుడు ఆనందంతో కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. "అవును, ఇప్పుడు ఇది నా చంద్రిక!" అని ముద్దాడాడు. కానీ వకుళాభరణుడు మాత్రం తాను ఒక అందమైన శిల్పాన్ని కూల్చేసిన శిల్పిలా బాధపడ్డాడు. షష్ఠమ అధ్యాయం: ముగింపు - కాలం నిలిచిన వేళ చిత్రపటంలో మార్పులు చేసిన తర్వాత కూడా సోమదత్తుడి మనస్సులో అలజడి తగ్గలేదు. చంద్రికా దేవిని కోల్పోయిన దుఃఖం ఆయనను నిరంతరం వేధిస్తూనే ఉంది. ఈ విషాదం నుండి ఆయనను బయటపడేయడానికి, రాజు ప్రతాపరుద్రుడు సోమదత్తుడిని మణిపురానికి దూరంగా ఉన్న సరిహద్దు రాజ్యాలకు దౌత్యపరమైన పనులపై రాయబారిగా పంపాడు. మరో ఐదేళ్ల పాటు సోమదత్తుడు నిరంతరం ప్రయాణాలు చేస్తూ, రాజ్య పనుల్లో మునిగిపోయాడు. పనుల ఒత్తిడిలో చంద్రికా దేవిని కాస్త మరచిపోయినా, రాత్రిళ్లు ఏకాంతంలో ఆమె జ్ఞాపకాలు ఆయనను నిద్రపోనిచ్చేవి కావు. వయసు మళ్లీపోయింది, శరీరం బలహీనపడింది. చివరిసారిగా, సోమదత్తుడు మణిపురంలోని తన ఇంటికి చేరుకున్నాడు. ఆయనకు తాను మరణిస్తాననే విషయం ముందే తెలిసిపోయింది. ఇంటికి రాగానే, సోమదత్తుడు తన భార్య చిత్రం ఉన్న గదిలోకి వెళ్లాడు. చిత్రంలో ఉన్న చంద్రికా దేవి తన వయసుతో పాటే ముసలిది అవుతూ వస్తోంది, కానీ ఆమె కళ్లలోని ఆత్మీయత మాత్రం అలాగే ఉంది. మళ్లీ వకుళాభరణుడిని పిలిపించాడు. వకుళాభరణుడు రాగానే, సోమదత్తుడు గడగడలాడే స్వరంతో, "మిత్రమా! ఈసారి చివరిసారిగా నా కోరిక తీర్చు. ఈ చిత్రంలో ఇప్పుడున్న వయసు చాలు, ఆమె ముఖంలో ఒక గాంభీర్యాన్ని, పండిన వయసు యొక్క అనుభవాన్ని తీసుకురా. ఆమె తన జీవితాంతం నా కోసం జీవించింది, ఆ అనుభూతి ఆ చిత్రంలో కనిపించాలి," అని అడిగాడు. వకుళాభరణుడు ఈసారి ఏమీ మాట్లాడలేదు. మిత్రుడి పిచ్చి ప్రేమను, వారిద్దరి మధ్య ఉన్న అమర ప్రేమను అర్థం చేసుకున్నాడు. చిత్రంపై వృద్ధాప్యపు ముద్రలు వేశాడు, ముఖంలో రేఖలను మరింత గాఢంగా చిత్రించాడు. ఆ చిత్రంలో ఇప్పుడు యవ్వనం లేదు, కేవలం కాలం మిగిల్చిన అనుభవం మరియు అనురాగం మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆ చిత్రపటాన్ని చూస్తూ సోమదత్తుడు సంతృప్తిగా, "ఇప్పుడు నా చంద్రిక పరిపూర్ణమైంది," అని కళ్లు మూశాడు. ఆ ప్రశాంతమైన ముఖంతోనే ఆయన తనువు చాలించాడు. మణిపుర ప్రజలు ఇప్పటికీ చెప్పుకుంటారు—ఒక చిత్రకారుడు కేవలం రంగులతో చిత్రం గీస్తే, ఒక భర్త తన అనురాగంతో ఆ చిత్రానికి వయసును, ప్రాణాన్ని పోశాడని. కాలం మారినా, వారి ప్రేమ చిత్రం మాత్రం అలాగే నిలిచిపోయింది.

మాయావిలాసిని మహేంద్రపురి అనే ఒక సుసంపన్నమైన రాజ్యం ఉండేది. ఆ రాజ్యాన్ని విక్రమసేన మహారాజు పరిపాలించేవాడు. ఆయన కుమారుడు అజయవర్మ. అజయవర్మ కేవలం వీరుడే కాదు, అపారమైన మేధావి కూడా. కానీ అతని వ్యక్తిత్వంలో ఒకే ఒక విచిత్రమైన లక్షణం ఉండేది. అతను దేనినైనా పరిపూర్ణంగా (Perfection) ఆశించేవాడు. ఏ చిన్న లోపం కనిపించినా విపరీతమైన క్రోధానికి, ఆపై తీవ్రమైన వేదనకు లోనయ్యేవాడు. అన్వేషణ ఆరంభం అజయవర్మకు వివాహ వయసు వచ్చింది. దేశవిదేశాల నుండి రాజకుమారీల చిత్రపటాలు వచ్చాయి. కానీ ఏ పటాన్ని చూసినా అజయవర్మ పెదవి విరిచేవాడు. "ఈమె కళ్లు బాగున్నాయి కానీ ముక్కు తీరు సరిగ్గా లేదు," అనో, "ఈమె రూపంలో ఏదో వెలితి ఉంది," అనో తిరస్కరించేవాడు. నిజానికి అతని అంతరాత్మలో ఒక 'మాయావిలాసిని' రూపం ముద్రితమై ఉంది. ఆ కలల సుందరి దొరికితేనే వివాహం చేసుకుంటానని భీష్మించుకుని కూర్చున్నాడు. మహారాజు విసుగు చెంది, "నాయనా! నీకు నచ్చిన కన్య ఈ లోకంలో ఉందో లేదో నాకైతే తెలియదు. నీ అదృష్టాన్ని నీవే వెతుక్కో," అని పంపించివేశాడు. అజయవర్మ తన నమ్మకస్థుడైన అనుచరుడు శ్రీధరుడిని తీసుకుని దేశాటనకు బయలుదేరాడు. సంతలో మెరిసిన మెరుపు ఎన్నో రాజ్యాలు, అడవులు దాటి ప్రయాణిస్తుండగా, మలయపురి సరిహద్దుల్లో ఒక పెద్ద తిరునాళ్ల (సంత) జరుగుతోంది. అక్కడ వింతలు, విశేషాలు చూస్తుండగా, ఒక చిత్రకారుడి వద్ద ఉన్న పాత తైలవర్ణ చిత్రం అజయవర్మ కంటపడింది. ఆ చిత్రాన్ని చూడగానే అతను శిలలా నిశ్చేష్టుడైపోయాడు. అది సరిగ్గా అతను కలగన్న 'మాయావిలాసిని' రూపమే! ఆ చిత్రకారుడు ఇలా చెప్పాడు: "ప్రభూ! ఇది రత్నపురి రాజకుమారి ఇందుమతి చిత్రం. ఒకప్పుడు నేను ఆస్థానంలో తీసిన బొమ్మ ఇది. కానీ మహారాజుకు ఈ చిత్రంలో తన కూతురి ముఖవర్చస్సు సరిగ్గా రాలేదని కోపం వచ్చి నన్ను పంపించేశారు. కానీ నా దృష్టిలో ఇది అమూల్యమైన కళాఖండం." వెంటనే అజయవర్మ ఆ చిత్రాన్ని కొని, తండ్రి వద్దకు తిరిగి వచ్చి, "తండ్రీ! నా కలల రాణి దొరికింది. ఈమె రత్నపురి యువరాణి ఇందుమతి. ఈమెను తప్ప నేను మరొకరిని వివాహం చేసుకోను," అని తేల్చి చెప్పాడు. దూరం పెంచిన అపార్థం మహేంద్రపురి నుండి రత్నపురి వెళ్ళడానికి నెలల సమయం పడుతుంది. అందుకే విక్రమసేన మహారాజు తన పురోహితుడిని రాయబారానికి పంపాడు. వివాహం నిశ్చయమైంది. ఆచారాల ప్రకారం 'ఖడ్గ వివాహం' (కత్తితో పెళ్లి) జరిపించి, ఇందుమతిని పల్లకిలో మహేంద్రపురికి తీసుకురావడానికి ఏర్పాట్లు జరిగాయి. ఇందుమతి పల్లకి నగరం వెలుపల ఒక తోటలో మజిలీ చేసింది. అజయవర్మకు ఆగలేనంత తహతహ కలిగింది. తన భార్యను రహస్యంగా చూడాలని సాధారణ దుస్తుల్లో అక్కడికి వెళ్ళాడు. తోటలో రాజకుమారి దాసీలు అటు ఇటు తిరుగుతున్నారు. అజయవర్మ అక్కడి ఒక కావలివాడిని ఆపి, "మిత్రమా! రత్నపురి యువరాణి ఇందుమతి ఎక్కడ? ఆవిడను ఒక్కసారి చూడవచ్చా?" అని అడిగాడు. ఆ కావలివాడు అల్లరివాడు. గడుసుగా నవ్వి, "అదుగో ఆ చెట్టు కింద నల్లటి చీర కట్టుకుని కూర్చున్నదే యువరాణి!" అని ఒక వృద్ధ దాసిని చూపించాడు. అజయవర్మ గుండె ఆగిపోయినంత పని అయింది. "నేను చిత్రంలో చూసిన అందం ఎక్కడ? ఈ ముసలి రూపం ఎక్కడ? నన్ను మోసగించి ఎవరో వికృత రూపాన్ని అంటగట్టారు!" అని విపరీతమైన ఆగ్రహానికి లోనయ్యాడు. అతను ఆవేశంలో అసలు నిజాన్ని విచారించలేదు. చీకటి సామ్రాజ్యం అజయవర్మ అంతఃపురానికి తిరిగి వచ్చి కఠినమైన ఆజ్ఞలు జారీ చేశాడు: 1. తన భార్య పగటిపూట ఎప్పుడూ తన కంటపడకూడదు. 2. రాత్రి పూట శయన మందిరంలో ఒక్క దీపం కూడా వెలిగించకూడదు. 3. తాను గదిలోకి వచ్చేసరికి అంతా చీకటిమయంగా ఉండాలి. నిజమైన ఇందుమతికి ఏమీ అర్థం కాలేదు. తన భర్త ఎందుకు ఇంత వింతగా ప్రవర్తిస్తున్నాడో తెలియక కుమిలిపోయింది. తన భర్తను ఒక్కసారి చూడాలని తపించింది. ఒక రాత్రి చీకట్లో ఆయన గొంతు విన్నప్పుడు, తన భర్త పట్ల ఆమెకు అమితమైన గౌరవం కలిగింది. కానీ ఆయన ఎందుకు దూరం పెడుతున్నారో కనుక్కోవాలని నిర్ణయించుకుంది. మాయావిలాసిని మారువేషం మరుసటి రోజు ఇందుమతి మారువేషంలో బయటికి వెళ్లి, అజయవర్మ రోజంతా ఒక పాత తోటలోని గుడి వద్ద గడుపుతున్నాడని తెలుసుకుంది. తన సౌందర్యం పట్ల ఆయనకు అయిష్టత ఉందేమోనని ఆమె శంకించింది. ఇందుమతి తన నమ్మకస్థురాలైన ఒక వృద్ధురాలిని తోడు తీసుకుని, సాధారణమైన నూలు చీర కట్టుకుని, ముఖానికి కొంచెం బురద పూసుకుని సామాన్య యువతిలా ఆ తోటలోకి వెళ్ళింది. అజయవర్మ అక్కడ విచారంగా కూర్చుని ఉన్నాడు. వృద్ధురాలు వెళ్లి, "అయ్యా! నా మనవరాలికి దాహం వేస్తోంది, కొంచెం నీళ్లు ఇప్పిస్తారా?" అని అడిగింది. అజయవర్మ ఆ యువతి (మారువేషంలో ఉన్న ఇందుమతి) కళ్లలోకి చూశాడు. ఆ కళ్లు తన కలల సుందరి కళ్లలాగే ఉన్నాయి. ముఖం మాసినా, ఆ కళ్లలోని కాంతి అతన్ని మంత్రముగ్ధుడిని చేసింది. అదే సమయంలో, ఇందుమతి పక్కనే ఉన్న ముళ్ల పొదలో తన కాలు తగిలేలా చేసుకుని "అమ్మా!" అని గట్టిగా అరిచింది. అజయవర్మ కంగారుగా ఆమె దగ్గరికి పరుగెత్తుకు వచ్చాడు. ఆమె పాదంలో ముల్లు దిగబడటం చూసి అతని మనసు కరిగిపోయింది. స్వయంగా తానే ఆ ముల్లును తీసి, తన ఉత్తరీయంతో రక్తాన్ని తుడిచాడు. "నువ్వు రేపు కూడా వస్తావా? నీ గాయం తగ్గేవరకు నేను చూస్తాను," అని ఆర్తిగా అడిగాడు. ఇందుమతి తన ప్లాన్ ఫలిస్తోందని సంతోషించి, మౌనంగా నవ్వి వెళ్ళిపోయింది. వెలుగు చూసిన సత్యం ఆ రాత్రి అజయవర్మ గదిలోకి వచ్చేసరికి ఎప్పటిలాగే చీకటి ఉంది. ఇందుమతి మంచం మీద పడుకుని బాధతో మూలుగుతున్నట్లు నటించింది. "ఏమైంది? ఎందుకు అలా మూలుగుతున్నావు?" అని అజయవర్మ అడిగాడు. "నా పాదం విపరీతంగా వాచిపోయింది నాధా! నొప్పి భరించలేకపోతున్నాను. దయచేసి దీపం వెలిగించి ఒకసారి చూడండి," అని ప్రాధేయపడింది. వేదనతో ఉన్న భార్యను చూసి అజయవర్మ తన నిబంధనను పక్కన పెట్టి దీపం వెలిగించాడు. దీపం కాంతిలో మంచం మీద కూర్చున్న ఇందుమతిని చూడగానే అతని చేతిలోని దీపం జారిపోబోయింది. ఎదురుగా ఉన్నది తన 'మాయావిలాసిని'! సంతలో చూసిన చిత్రం కంటే వేయి రెట్లు అందంగా ఉంది. "నువ్వు... నువ్వా! మరి ఆ తోటలో ఆ వృద్ధురాలు చూపించినది ఎవరు?" అని అడిగాడు. ఇందుమతి నవ్వుతూ, "మీరు ఎవరో కావలివాడు చెప్పిన మాటలు నమ్మి నన్ను దూరం పెట్టారు. కానీ అదే కళ్లతో తోటలో ఉన్న నన్ను చూసి ప్రేమించారు. రూపం ముఖ్యం కాదు నాధా, హృదయం ముఖ్యం," అని చెప్పింది. అజయవర్మ తన తప్పు తెలుసుకున్నాడు. ఆ క్షణం నుండి అతని కోపం మటుమాయమైంది. మహేంద్రపురి అంతఃపురం మళ్ళీ దీప కాంతులతో, అజయవర్మ-ఇందుమతిల నవ్వులతో కళకళలాడింది. ________________________________________ సందేశం: కంటితో చూసేది ఎప్పుడూ నిజం కాకపోవచ్చు, మనసుతో చూసినప్పుడే సత్యం కనిపిస్తుంది.

రంగుల రాట్నం విశాఖపట్నంలోని ఒక ఆధునిక అపార్ట్మెంట్లో రాహుల్, కావ్యల సంసారం జరుగుతోంది. రాహుల్ ఐటి ఉద్యోగి అవ్వడం వల్ల ఎప్పుడూ టెన్షన్, వర్క్ ప్రెజర్. ఆ కోపం అంతా ఇంట్లోకి రాగానే కావ్య మీద చూపిస్తుంటాడు. కావ్య, రాహుల్ను ఎంతో ప్రేమించినా, అతని కోపం చూసి ప్రతి నిమిషం భయంతో వణుకుతుంటుంది. ఆ రోజు సాయంత్రం రాహుల్ చాలా చిరాగ్గా ఇంటికి వచ్చాడు. ఆఫీసులో పని కాకపోయేసరికి ఆ కోపం అలాగే ఉంది. తెచ్చిన విదేశీ కూరగాయలను (Broccoli and Bell Peppers) కావ్య చేతిలో పెడుతూ, "ఇవి ఇంగ్లీష్ కూరగాయలు. వీటిని ఎలా వండాలో తెలియకపోతే యూట్యూబ్ చూసి అయినా సరే.. బ్రోకలీతో సూప్, బెల్ పెప్పర్స్తో ఫ్రై చేయి. తప్పు చేశావో.. నీకు తెలుసుగా!" అని గర్జించాడు. కావ్య కంగారులో, ఏది దేనితో చేయాలో మర్చిపోయింది. వంటగదిలో కత్తుల శబ్దం, పాత్రల చప్పుడు తప్ప, వంట సరిగ్గా కాలేదు. రాహుల్ జిమ్ నుండి వచ్చి, డైనింగ్ టేబుల్ మీద ఉన్న వంటను చూసి, తన భార్య చేత పడిన కష్టాన్ని గుర్తించకుండా, చేసిన తప్పును మాత్రమే చూశాడు. కోపంతో పాత్రలను కింద పడేసి, కావ్యను గట్టిగా దబాయించాడు. కావ్య గోడ పక్కన కూర్చుని, భర్త తనను అర్థం చేసుకోవడం లేదని మనసులోనే కుమిలిపోతూ ఏడుస్తోంది. అప్పుడే, వారి జీవితంలోకి ఆ అపరిచితుడు ప్రవేశించాడు. బాల్కనీ ద్వారా ఇంట్లోకి దూకిన ఆ వ్యక్తి, తన చేతిలోని కత్తిని రాహుల్ మెడకు ఆనించి, "అసలు ఏం జరుగుతోంది ఇక్కడ? భార్యను కొడుతున్నావా? నగలు ఎక్కడ?" అని గద్దించాడు. రాహుల్ భయంతో గజగజలాడిపోతూ, బీరువా తాళాలు ఇచ్చేశాడు. దొంగ డబ్బు, నగలు సంచీలో వేసుకున్నాడు. అంతలో, దొంగకు వంటగది నుంచి మంచి సువాసన వచ్చింది. "చాలా ఆకలిగా ఉంది, వడ్డించు" అని అరిచాడు. కావ్య భయపడుతూనే దొంగకు వడ్డించింది. ఆ తిండి తింటున్నంత సేపూ దొంగ, భయంతో వణుకుతున్న రాహుల్ను అసహ్యంగా చూశాడు. దొంగ చెప్పిన హృదయవిదారక కథ: తిన్నాక దొంగ ఇలా అన్నాడు: "నేను కూడా నీలాగే మా అమ్మను చావబాదేవాడిని చూసి పెరిగిన వాడిని. మా నాన్న రాక్షసుడు. మా అమ్మ సంపాదన అంతా తీసుకుపోయి తాగేవాడు. ఆ వేదనతోనే అమ్మ చనిపోయింది. నేను అనాథనై దొంగనయ్యాను. ఇక్కడ చూస్తే.. నువ్వు కూడా అదే తప్పు చేస్తున్నావు. ఈమె నిన్ను ప్రాణం కంటే ఎక్కువగా ప్రేమిస్తోంది, నువ్వేమో రాక్షసుడిలా ప్రవర్తిస్తున్నావు." దొంగ రాహుల్ దగ్గరకు వచ్చి, కత్తిని కింద పడేసి, "రంగురంగుల కూరగాయలు విడిగా ఉన్నా బాగుంటాయి, కానీ కలిస్తేనే మంచి రుచి. భార్యాభర్తలు కూడా అంతే.. ఒకరినొకరు అర్థం చేసుకుంటేనే జీవితం రుచిగా ఉంటుంది," అని చెప్పి, ఆ నగలు, డబ్బును కావ్య చేతిలో పెట్టి, పోలీసులకు దొరక్కుండా మాయమయ్యాడు. ముగింపు: ఆ సంఘటన తర్వాత రాహుల్ పూర్తిగా మారిపోయాడు. తన కోపం తన సంసారాన్ని ఎంతలా నాశనం చేస్తుందో అర్థం చేసుకున్నాడు. ఇప్పుడు రాహుల్, కావ్యలు ఒకరికొకరు తోడుగా, అన్యోన్యంగా జీవిస్తున్నారు.

ఉపకారులు: ప్రకృతి ఒడిలో మానవత్వం మహేంద్రగిరి సామ్రాజ్యాన్ని ధర్మకీర్తి అనే మహారాజు ధర్మబద్ధంగా పాలించేవాడు. ఆయనకు ఇద్దరు కుమారులు. పెద్దవాడు విక్రమసేనుడు—శౌర్యపరాక్రమవంతుడు కానీ అహంభావి. చిన్నవాడు ఆర్యవర్ధనుడు—శౌర్యంతో పాటు అమితమైన కరుణా హృదయుడు. ఒకనాడు వారు తమ విద్యాభ్యాసం పూర్తయ్యాక, లోకజ్ఞానం కోసం దేశాటనకు బయలుదేరారు. వన విహారం - మొదటి పరీక్ష ప్రయాణంలో వారు ఒక సుందరమైన నందనవనాన్ని చేరుకున్నారు. అక్కడ పచ్చని చెట్లు, పక్షుల కిలకిలరావాలతో వాతావరణం పరవశింపజేస్తోంది. మధ్యలో ఒక స్వచ్ఛమైన సరోవరం ఉంది. అందులో మేఘాల వంటి తెల్లని హంసలు విహరిస్తున్నాయి. 1. విక్రమసేనుడు తన ధనుస్సు ఎక్కుపెట్టి, "ఈ హంసను కొట్టి నా బాణ గురిని పరీక్షించుకుంటాను" అన్నాడు. 2. ఆర్యవర్ధనుడు వెంటనే అతని చేతిని పట్టుకుని, "అన్నయ్యా! నిరపరాధి అయిన ఈ జీవిని చంపి పొందే వినోదం మన క్షత్రియ ధర్మానికి విరుద్ధం. అది హత్యాకాండ అవుతుంది" అని వారించాడు. 3. విక్రమసేనుడు అసహనంతో విల్లు దించి, "నీవు ఎప్పుడూ ఇంతే, వీరత్వానికి ఉండాల్సిన కఠినత్వం నీలో లేదు" అని వెటకారం చేశాడు. చీమల కోట - రెండో పరీక్ష వారు కొంత దూరం వెళ్ళాక ఒక భారీ చీమల పుట్ట కనిపించింది. వేల సంఖ్యలో చీమలు క్రమశిక్షణతో ఆహారాన్ని సేకరిస్తూ అద్భుతమైన నిర్మాణాన్ని చేస్తున్నాయి. 4. "చూడూ అన్నయ్యా! ఎంతటి ఐకమత్యమో! ఈ చిన్న జీవుల శ్రమ ఎంత గొప్పదో కదా!" అని ఆర్యవర్ధనుడు మురిసిపోయాడు. 5. విక్రమసేనుడు నవ్వి, "వీటిని చిందరవందర చేస్తే కానీ లోపల ఏముందో తెలియదు" అంటూ తన ఖడ్గంతో పుట్టను కూల్చబోయాడు. 6. ఆర్యవర్ధనుడు అడ్డుపడి, "తమ గూడును నిర్మించుకోవడానికి అవి పడే కష్టం మన రాజ్య రక్షణ కంటే తక్కువేమీ కాదు. వాటిని ఆపదలో నెట్టకు" అని బ్రతిమిలాడాడు. విక్రమసేనుడు కోపంతో ముందుకు సాగాడు. తేనెటీగల ధర్మం - మూడో పరీక్ష మరో అరణ్యంలో ఒక పెద్ద మర్రిచెట్టుకు తేనెపట్టు ఉంది. తేనెటీగలు మకరందాన్ని సేకరిస్తున్నాయి. 7. విక్రమసేనుడు వాటిని చూసి, "ఇవి ఎంతో మందిని కుట్టి బాధిస్తాయి. వీటిని ఇప్పుడే దహించి వేస్తాను" అని నిప్పు పెట్టబోయాడు. 8. ఆర్యవర్ధనుడు అతన్ని ఆపి, "మనం వాటి జోలికి వెళ్ళనంత వరకు అవి మనల్ని ఏమీ చేయవు. పైగా అవి ప్రకృతి సమతుల్యతకు మూలం" అని హితవు పలికాడు. 9. "నీ నీతి బోధలు భరించలేను! నీ దారి నీది, నా దారి నాది" అని విక్రమసేనుడు గుర్రాన్ని వేగంగా దౌడు తీయించి వెళ్లిపోయాడు. అద్భుత వాగ్దానం ఆర్యవర్ధనుడు ఒంటరిగా మిగిలిపోయిన వేళ, ఆశ్చర్యకరంగా ఒక హంస, ఒక పెద్ద చీమ, ఒక తేనెటీగ అతని వద్దకు వచ్చి మానవ భాషలో మాట్లాడాయి. "ఓ రాజకుమారా! మా ప్రాణాలను కాపాడిన నీవు మాకు దైవసమానుడివి. నీకు ఎప్పుడు కష్టం వచ్చినా మమ్మల్ని స్మరించు, మేము వచ్చి నీకు సాయపడతాము" అని వాగ్దానం చేశాయి. మాయా భవనం - శాపం ఆర్యవర్ధనుడు ప్రయాణిస్తూ 'శీతల పురం' అనే ప్రాంతానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ ఒక వింతైన భవనం, దాని చుట్టూ ఎండిపోయిన చెట్లు ఉన్నాయి. భవనం ముందు ఒక వృద్ధుడు విచారంగా కూర్చుని ఉన్నాడు. ఆర్యవర్ధనుడు ఆ వృద్ధుడిని పలకరించగా, అతను ఆ దేశపు రాజైన సోమదేవుడని తెలిసింది. "నాయనా! నా పిల్లలు ముగ్గురు—సుమతి, శృతి అనే కవల కుమార్తెలు, చిన్నవాడైన మణికుమారుడు—ఒక సిద్ధుడిని అపహాస్యం చేసి శాపానికి గురయ్యారు. ఆ సిద్ధుడు వారిని మూడు మందార చెట్లుగా మార్చాడు." "ఆ శాప విమోచనం కావాలంటే మూడు పరీక్షల్లో నెగ్గాలి: 1. సరస్సులో పడిపోయిన పురాతన తాళంచెవిని వెతకాలి. 2. చెల్లాచెదురైన లక్ష ముత్యాలను లెక్కపెట్టి మాలగా మార్చాలి. 3. ఒకే రూపంలో ఉన్న ఇద్దరు యువతులలో చిన్నదెవరో గుర్తించాలి." "నిన్న ఒక రాజకుమారుడు వచ్చి విఫలమై ఎండుచెట్టుగా మారిపోయాడు" అన్నాడు సోమదేవుడు. కృతజ్ఞత - విజయం ఆర్యవర్ధనుడు ఆ ఎండుచెట్టు తన అన్న విక్రమసేనుడని గ్రహించాడు. ధైర్యంగా పరీక్షకు సిద్ధమయ్యాడు. 1. మొదటి పరీక్ష: అతను హంసను స్మరించాడు. అది నీటిలోకి మునిగి లోతులో ఉన్న తాళంచెవిని తెచ్చి ఇచ్చింది. 2. రెండో పరీక్ష: అతను చీమను స్మరించాడు. వేల చీమలు వచ్చి ఇసుకలో కలిసిపోయిన ముత్యాలను ఏరి, మాలగా గుచ్చాయి. 3. మూడో పరీక్ష: తేనెటీగను స్మరించాడు. అది ఇద్దరు కవలలలో చిన్నదైన శృతి తలలోని మందార పూవుపై వాలింది (ఎందుకంటే చిన్నమ్మాయి మధురమైన స్వభావం కలది). ముగింపు శాపం విమోచనం కాగానే మందార చెట్లు మనుషులుగా మారాయి. ఎండుచెట్లు కూడా ప్రాణం పోసుకున్నాయి. విక్రమసేనుడు ప్రాణాలతో లేచి, తమ్ముడి గొప్పతనాన్ని గుర్తించి క్షమాపణ వేడుకున్నాడు. సోమదేవ మహారాజు సంతోషించి, తన కుమార్తెలను ఆ ఇద్దరు సోదరులకు ఇచ్చి వివాహం జరిపించాడు. ఆర్యవర్ధనుడు తన కరుణతో అన్నావదినలను, తన భార్యను గెలుచుకుని, ప్రకృతి సహాయంతో సుఖంగా జీవించాడు. నీతి: భూతదయ కలిగిన వారికి ప్రకృతి కూడా తోడుంటుంది.

ఉపకారికి ఉపకారం విజయనగర సామ్రాజ్య వైభవం వెలుగొందుతున్న కాలం అది. రాయలవారి కొలువులో దొంగల ముఠాను పట్టించినందుకు గాను, సోమన్నకు బహుమానంగా ఒక సంచి నిండా వరహాలు దక్కాయి. ఆ బంగారు నాణేల మూటను తన దట్టి (నడుము పట్టీ) లో భద్రంగా దోపుకుని, సోమన్న తన ఇంటి దారి పట్టాడు. "ఈ సంపద చూసి బామ్మ ఎంత మురిసిపోతుందో! ఇక ఎన్నడూ నన్ను దద్దమ్మ అని తిట్టదు" అని ఉత్సాహంగా గెంతుతూ నడవసాగాడు. విరిగిన వంతెన - వేలాడే సోమన్న దారిలో తుంగభద్రానది నుండి పారుతున్న ఒక లోతైన కాలువ ఎదురైంది. ఆ కాలువకు అడ్డంగా పాత కాలపు తాటి మొద్దుల వంతెన వేసి ఉంది. సోమన్న ఉత్సాహంగా గెంతుతూ వెళ్తుండగా, ఆ పాత మొద్దు కాస్తా పెళ పెళమంటూ విరిగింది. సోమన్న చాకచక్యంగా పడిపోకుండా విరగని వంతెన భాగాన్ని గట్టిగా పట్టుకుని గాలిలో వేలాడసాగాడు. కింద చూస్తే లోతైన కాలువ, పైన ఎత్తైన గట్లు! సరిగ్గా అదే సమయంలో, కాషాయ వస్త్రాలు ధరించి, చేతిలో చిడతలతో హరినామ సంకీర్తన చేసుకుంటూ ఒక బైరాగి అటుగా వచ్చాడు. సోమన్న దుస్థితి చూసి, "అయ్యో పాపం! ఈ కుర్రాడు పెద్ద చిక్కులో పడ్డాడు" అని తలచి సహాయం చేయడానికి వచ్చాడు. ఒడ్డున ఉన్న ఒక పెద్ద రాతి శిల మీద నిలబడి, "నాయనా సోమన్న! భయపడకు, నీ పాదాలను నా వైపుకు చాచు, నేను పట్టుకుని నిన్ను సురక్షితంగా ఒడ్డుకు దించుతాను" అన్నాడు. కాపాడబోయి కష్టాల్లోకి... సోమన్న తన పాదాలను బైరాగికి అందించాడు. బైరాగి వాటిని గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. కానీ బైరాగి చేతులు తగలగానే సోమన్నకు విపరీతమైన కితకితలు వచ్చాయి. వాడు గిలగిలలాడుతూ కాళ్లను పైకి గుంజుకునేసరికి, బైరాగి పట్టు తప్పి రాయి మీద నుండి జారి సోమన్న కాళ్లను పట్టుకుని వేలాడటం మొదలుపెట్టాడు. ఇప్పుడు వంతెనను సోమన్న, సోమన్న కాళ్లను బైరాగి పట్టుకుని గాలిలో ఊగుతున్నారు. "ఒరేయ్ నాయనా! పట్టు వదిలావంటే ఇద్దరం అగాధంలో పడిపోతాం. ఎవరైనా వచ్చేవరకు ఓపిక పట్టు," అన్నాడు బైరాగి గడగడలాడుతూ. కాసేపయ్యాక సోమన్న అడిగాడు, "అయ్యా! మీ భుజం మీద వేలాడుతున్న ఆ చెక్క ముక్కలేమిటి?" "అబ్బాయీ, ఇవి చిప్పతాళాలు. వీటిని వాయిస్తూ పాటలు పాడుతూ భిక్షాటన చేస్తాను," అని జవాబిచ్చాడు బైరాగి. "అయితే ఒక పాట పాడండి వింటాను," అన్నాడు సోమన్న. బైరాగి ఎంత మొరపెట్టుకున్నా వినకుండా, సోమన్న బెదిరించడంతో పాట మొదలుపెట్టాడు. "తాళాలు వాయించకుండా పాట ఏమిటి? తాళాలు వాయించు!" అని సోమన్న మళ్ళీ పేచీ పెట్టాడు. "చేతులతో నీ కాళ్ళు పట్టుకుంటే తాళాలు ఎలా వాయించను?" అని బైరాగి అడిగితే, "నీకు చేతులు ఖాళీ లేకపోతే ఆ తాళాలిలా ఇవ్వు, నేనే వాయిస్తాను" అంటూ సోమన్న వంతెనను వదిలేసి చేతులు కిందకు చాచాడు. అంతే! ఇద్దరూ కలిసి ధభీమని కాలువలోకి పడిపోయారు. గిన్నె బోర్లించిన సోమన్న తెలివి నీరు తక్కువగా ఉండటంతో ప్రాణాపాయం తప్పింది కానీ, అంత ఎత్తు నుంచి పడటం వల్ల బైరాగికి ఒళ్ళంతా గాయాలయ్యాయి. బైరాగి పైన పడటం వల్ల సోమన్నకు ఏ దెబ్బ తగలలేదు. బైరాగి నొప్పితో విలవిలలాడుతూ, రెండు కాసులు ఇచ్చి, "నాయనా సోమన్న! అంగడికి వెళ్ళి కాస్త నూనె తీసుకురా, గాయాలకు రాసుకోవాలి" అని ఒక చిన్న ఇత్తడి గిన్నె ఇచ్చాడు. సోమన్న అంగడికి వెళ్ళి నూనె కొన్నాడు. అంగడి యజమాని గిన్నె నిండా నూనె పోసి, "ఇంకొంచెం మిగిలింది, ఇంకో గిన్నె ఉంటే ఇవ్వు" అన్నాడు. సోమన్న గిన్నెను పరిశీలించి, దాని అడుగున ఉన్న ఖాళీని చూసి, "మరో గిన్నె ఎందుకు? ఈ మిగిలింది ఇక్కడ పోయండి" అంటూ గిన్నెను బోర్లించాడు. గిన్నెలో ఉన్న నూనె అంతా నేల పాలైంది. అంగడివాడు వాడి తెలివికి ఆశ్చర్యపోయి, మిగిలిన నూనెను గిన్నె అడుగు భాగంలో పోసి పంపాడు. సోమన్న ఆ గిన్నెను అలాగే జాగ్రత్తగా బైరాగి దగ్గరకు తెచ్చాడు. "అదేమిటి నాయనా, గిన్నె బోర్లించి తెచ్చావు?" అని బైరాగి అడిగితే, "అది మిగిలిన నూనె. అసలు నూనె ఇదుగో!" అంటూ సోమన్న గిన్నెను వెల్లికిలా తిప్పాడు. అంతే, అడుగున ఉన్న నూనె కూడా మట్టి పాలైంది. "చాలా ఉపకారం చేశావు నాయనా! ఇంక నీ దారిన నీవు వెళ్ళు" అని బైరాగి నిట్టూర్చాడు. సోమన్న మాత్రం బైరాగి తనను మెచ్చుకున్నాడని సంతోషిస్తూ తన దారి పట్టాడు. బామ్మ గారి తీర్పు బైరాగి వద్ద సెలవు తీసుకున్న సోమన్న, తన దట్టిలోని బంగారు వరహాల మూటను తడుముకుంటూ సాయంత్రానికి ఇంటికి చేరుకున్నాడు. బామ్మ వాకిట్లోనే కూర్చుని సోమన్న కోసం ఎదురుచూస్తోంది. "బామ్మా! ఇదిగో చూడు, రాయలవారు నా తెలివితేటలకు మెచ్చి ఇచ్చిన బహుమానం!" అంటూ ఆ వరహాల మూటను ఆమె ముందు గుమ్మరించాడు. ఆ బంగారు నాణేల మెరుపు చూసి బామ్మ కళ్ళు చెదిరిపోయాయి. "అబ్బో! నా మనవడు నిజంగానే గట్టివాడు అయిపోయాడు!" అని మురిసిపోతుంటే, సోమన్న తను దారిలో చేసిన 'మహాత్కార్యాలన్నీ' ఒక్కొక్కటిగా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. వంతెన మీద నుండి బైరాగిని ఎలా కాపాడిందీ, నూనె గిన్నెను ఎలా తెలివిగా బోర్లించిందీ వివరిస్తుంటే బామ్మ ముఖం మెల్లగా పాలిపోవడం మొదలైంది. "బామ్మా! ఆ బైరాగి గారు నన్ను ఎంతగా మెచ్చుకున్నారో తెలుసా? 'నీ అంతటి ఉపకారిని నేను ఎక్కడా చూడలేదు నాయనా' అని దీవించి పంపారు," అని సోమన్న గర్వంగా చెప్పాడు. అప్పుడు బామ్మ నిట్టూర్చి ఇలా అంది: "ఒరేయ్ వెర్రి సోమన్నా! ఆ బైరాగి నిన్ను మెచ్చుకోలేదురా, నీ తెలివితక్కువతనానికి భయపడి సాగనంపాడు. గిన్నె బోర్లించి నూనె ఒలకబోశావు సరే, ఆ పక్కనే పారుతున్న కాలువలో నీ బంగారు మూట పడలేదు కదా! ఆ వరహాల మూట కూడా 'అడుగున ఖాళీ ఉంది' అని బోర్లించలేదు కదా?" సోమన్న ఒక్క క్షణం ఆలోచనలో పడి, "అయ్యో! ఆ సంగతి నాకు తట్టనే లేదు బామ్మా! అడుగున ఖాళీ ఉందేమో చూద్దాం ఆగు..." అంటూ మళ్ళీ మూట విప్పబోయాడు. బామ్మ వెంటనే ఆ మూటను లాక్కుని, "చాలురా నీ తెలివి! నువ్వు వరహాలు తెచ్చింది చాలు కానీ, ఇక మీదట ఎవరికీ 'సహాయం' చేయకుండా ఇంట్లో కూర్చో. అది నువ్వు లోకానికి చేసే అతిపెద్ద ఉపకారం!" అంది. సోమన్న మాత్రం, "చూశావా బామ్మా, నా గొప్పతనం తెలిసేసరికి నీకు నా మీద ఎంత భయం వేస్తుందో!" అని నవ్వుకుంటూ లోపలికి వెళ్ళిపోయాడు. ________________________________________ వరహాల విత్తనాలు బైరాగి వద్ద సెలవు తీసుకుని ఇంటికి నడుస్తున్న సోమన్నకు ఒక వింత ఆలోచన వచ్చింది. దారిలో పొలాల్లో రైతులు విత్తనాలు చల్లడం చూశాడు. "అవును! ఈ బంగారు వరహాలు ఇప్పుడైతే ఒక మూట ఉన్నాయి. వీటిని కూడా విత్తనాల్లాగా నాటితే, బంగారు చెట్లు మొలుస్తాయి కదా! అప్పుడు బామ్మకు ఎన్ని మూటలైనా ఇవ్వచ్చు," అని తనలో తాను సంబరపడిపోయాడు. వెంటనే తన ఇంటి వెనకాల ఉన్న తోటలోకి వెళ్ళి, ఎవ్వరికీ కనిపించకుండా ఒక పెద్ద గుంత తవ్వి, రాయలవారు ఇచ్చిన బంగారు వరహాలన్నింటినీ అందులో పోసి మట్టితో పూడ్చేశాడు. సాయంత్రం బామ్మ దగ్గరకు వెళ్ళి, "బామ్మా! ఈరోజు నేను ఒక గొప్ప పని చేశాను. వచ్చే నెలకల్లా మన ఇంటి వెనక 'బంగారు పంట' పండుతుంది. అప్పుడు మనం ఈ ఊరికే ధనవంతులం అయిపోతాము!" అని గొప్పగా చెప్పాడు. బామ్మకు విషయం అర్థం కాక, "ఏమిటిరా ఆ పిచ్చి మాటలు?" అని అడిగింది. సోమన్న జరిగిందంతా గర్వంగా వివరించాడు. అది విన్న బామ్మ నెత్తీ నోరు బాదుకుంది. "ఒరేయ్ వెర్రి వెధవా! బంగారు నాణేలు నాటితే చెట్లు మొలుస్తాయా? అవి ఎవడైనా ఎత్తుకుపోకముందే వెళ్ళి తీయరా!" అని కేకలు వేసింది. సోమన్న విచారంగా తోటలోకి వెళ్లి మట్టిని తవ్వడం మొదలుపెట్టాడు. కానీ వాడు గిన్నెను బోర్లించినట్టే, గుంతను కూడా చాలా 'తెలివిగా' తవ్వడం వల్ల, తవ్వుతున్న కొద్దీ పక్కనున్న కాలువ నీరు అందులోకి చేరి బురద అయిపోయింది. బంగారు నాణేలన్నీ ఆ బురదలో కూరుకుపోయాయి. సోమన్న బయటకు వచ్చి, "బామ్మా! నువ్వు చెప్పింది నిజమే. బంగారు చెట్లు మొలవడం లేదు సరే కదా, ఆ వరహాలన్నీ భూమిలోకి 'స్నానానికి' వెళ్ళిపోయాయి. అవి బయటకు రావాలంటే మనం వచ్చే ఏడాది ఎండాకాలం వరకు ఆగాల్సిందే!" అని అమాయకంగా చెప్పాడు. బామ్మ ఆ మాటలు విని స్పృహ తప్పి పడిపోయింది. సోమన్న మాత్రం, "పాపం! బామ్మకు అంత బంగారాన్ని చూసి ఆనందం తట్టుకోలేక నిద్ర వచ్చేసినట్టుంది," అనుకుంటూ హాయిగా తంబుర మీటుతూ పాట అందుకోవడానికి బైరాగి కోసం వెతకడం మొదలుపెట్టాడు. ________________________________________

ఉచితసలహాలు నారయ్యకు తాతలనాటి పూరిపాక ఒకటి ఉన్నది. దానిని ఆనుకుని విశాలమైన పెరడు ఉన్నది. నారయ్య ఆ పెరట్లో అరటిపిలకలు నాటాడు. అరటితోట ఏపుగా పెరిగి, పచ్చగా, కంటికి ఇంపుగా ఉన్నది. ఒక రోజు ఉదయం నారయ్య అరటి తోటలో కాలువలు సరిచేస్తూ ఉండగా జమీందారుగారి పాత గుర్రపుబండి వచ్చి ఆగింది. అది చూసి నారయ్య ఆశ్చర్య పడుతూండగా, బండిలో నుంచి జమీం దారుగారి భార్య దిగి నారయ్యను పిలిచింది. నారయ్య హడావిడిగా మట్టిచేతులు కడుక్కుని, పైపంచతో తుడుచుకుంటూ వచ్చాడు. ఆమె అతని పేరు అడిగి తెలుసుకుని '" చూడు. నారయ్యా, పెరట్తో సహా నీ పాకను నాకు అమ్ముతావా?" అని అడిగింది. -నారయ్య ఆశ్చర్యపోతూ జవాబు చెప్ప లేదు. జమీందారుగారి భార్యకు తన పూరిపాకతో ఏం పనో అతనికి అంతు బట్టలేదు. "డబ్బు గురించి సందేహించకు అయిదు వందలు ఇస్తాను,'' అన్నదామె. నారయ్య తన చెవులను తానే నమ్మ లేకపోయాడు. ఆ పూరిపాకకు ఎవరూ రెండువందలు కూడా ఇయ్యరు. అందు చేత, ఆమె అయిదు వందలు అనేసరికి అతని నోట మాటరాలేదు. అతను మాట్లాడక పోవటం చూసి జమీందారుగారి భార్య. ఆ మొత్తం చాల లేదు కాబోలు ననుకుని, "సరే. ఏడు వందల యాభై ఇస్తాను. మరి మాట్లాడకు.” అన్నది.నారయ్యకు మూర్ఛ వచ్చినంత పని అయింది. ఏడు వందల యాభై! అది పెట్టి ఎంత వ్యాపారమైనా చేసుకోవచ్చు నని అతను ఆలోచనలో పడ్డాడు. అప్పటికీ నారయ్య సరేననకపోయే సరికి, జమీందారుగారి భార్య విసిగిపోయి, "ఆఖరి మాట ! వెయ్యి రూపాయ లిస్తాను. నీ పాక ఇస్తావో ఇయ్యవో చెప్పెయ్యి," అన్నది. నారయ్య అంగీకరించినట్టు తల ఊపి, " అమ్మగారూ, సాయంత్రం లోపల మేం పాకను ఖాళీచేసిపోతాం.' సాయంత్రం మీరు దాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవచ్చు." అన్నాడు. "సాయంత్రం డబ్బు ఇచ్చి మనిషిని పంపుతాను," అని జమీందారుగారి భార్య చాలా తృప్తిపడ్డట్టు కనిపిస్తూ, బండి ఎక్కి వెళ్ళిపోయింది. ఆవిడ అలా వెళ్ళగానే నారయ్య తన భార్యను ఉద్దేశించి, "మన పంట పండిందేవ్!" అంటూ ఎగిరి గంతు వేశాడు. జమీందారుగారి బండి నారయ్య పాక ముందు ఆగిన క్షణం నుంచీ ఇరుగు పొరుగుల వాళ్లు అంతా శ్రద్ధగా వింటూనే వున్నారు. వాళ్ళు అందరూ నారయ్య దగ్గిరికి వచ్చి "పాకను నిజంగానే జమీందారుగారికి అమ్మేస్తావేమిటి?'' అని వింతగా అడిగారు. " వెయ్యి రూపాయలు వస్తూంటే అమ్మక ఏం చేస్తాను?" అన్నాడు నారయ్య. "నీ తెలివి తెల్లవారినట్టే ఉన్నది! నీ ముష్టి పాకకు వెయ్యిరూపాయల ధర ఎందుకు పలికిందో ఆలోచించాలా, వద్దా? ఆవిడగారు ఏ లాభమూ చూసుకో కుండానే అంత డబ్బు ఇస్తున్నదా? నీ పెరట్లోనో, పాకలోనో ఏదో నిధినిక్షేపం ఉన్నట్టు ఆవిడకు రూఢిగా తెలిసి ఉండాలి. నువు వెర్రి వెధనపు కనుక అమ్మెయ్యటానికి సిద్ధపడ్డావు. చూడు!ఏ పరిస్థితిలోనూ నువు నీ పాకను అమ్మకు. ఆ నిధినిక్షేపమేదో నువే తవ్వి తీసుకో. ముష్టి వెయ్యిరూపాయలకు ఆశ పడకు." అని నలుగురూ నారయ్యకు ఉచిత సలహాలు ఇచ్చి, ఉక్కిరి బిక్కిరి చేసి, వెళ్ళిపోయారు. ఈ సలహాలు నారయ్యకు నచ్చాయి. అతని భార్య కూడా. " వాళ్ళు చెప్పినది నిజమే. రేపు కూతురికి పెళ్ళి చెయ్య బోతూ ఆవిడ వెయ్యిరూపాయలు పెట్టి ఈ పాక ఎందుకు కొంటుందీ? కూతుర్ని ఇందులో గృహ ప్రవేశం చేయిస్తుందా?" అన్నది. సాయంత్రం జమీందారుగారి మనిషి డబ్బు తీసుకుని వచ్చినప్పుడు భార్యా భర్తలిద్దరూ పాకను అమ్మే ఉద్దేశం మానుకున్నామన్నారు. అతను వెళ్ళి పోయాడు. ఆ రాత్రి లాంతరు వెలుగులో నారయ్య పెరట్లోని అరటిచెట్లన్నీ పీకి పారేసి, పెర డంతా లోతుగా తవ్వి చూశాడు. ఏమీ దొరకలేదు. పాక లోపల తవ్వినా ఏమీ లేదు. కప్పంతా పీకి చూసినా ఫలితం లేకపోయింది. తెల్లవారింది. “బంగారంలాంటి బేరం చెడగొట్టుకున్నాం." అన్నాడు నారయ్య ఏడుపు గొంతుతో. ఇప్పుడైనా మించిపోయిందేముందీ, నువు వెళ్లి ఆవిడతో పాకను అమ్ముతామని చెప్పు. అయిదువందలు ఇస్తానన్నాతటపటాయించక ఒప్పేసుకో." అన్నది నారయ్య భార్య. నారయ్య జమీందారుగారి ఇంటికి వెళ్ళి, జమీందారుగారి భార్యతో, "బుద్ధి లేక, నలుగురి సలహాలూ విని, పాకను అమ్మనని చెప్పాను. ఇప్పుడు అమ్మాలను కుంటున్నాను. మీకు తోచిన ధర ఇప్పిం చండి." అన్నాడు. ఆమె చిన్నగా నవ్వి, '' ఇంక నీ పాక నాకు దేనికీ? పందెం ఎలాగూ ఓడాను." అంటూ ఆమె తనకూ, జమీందారుగారికీ మధ్య పందెం మాట చెప్పింది. జమీందారుగారి బండి తాత ముత్తాతల నాటిది. ఆమె కాపరానికి వచ్చినప్పటి నుండీ జమీందారుగారి చేత కొత్త బండి కొనిపించాలని ప్రయత్నిస్తున్నది. కాని జమీందారుకు పాతబండి అంటే ప్రాణం. ఆయన తాత ముత్తాతలందరూ అందు లోనే ఊరేగారు. పూర్వీకుల నుంచి వస్తున్న వస్తువు లను ఎవరూ వదులుకోరు. చివరకు, ఊరి చివర అరటిపిలకలు నాటిన వాడు కూడా తన తాత ముత్తాతల నాటి పాకను వదులుకోడు. నిలువెత్తు ధనం పోసినా వాడు దాన్ని అమ్మడు. కావలిస్తే అడిగి చూడు!" అన్నాడు జమీందారు. దాని మీదట ఇద్దరూ వెయ్యేసి రూపా యలు పందెం వేసుకున్నారు. ఆ పందెం ఓడిపోయింది జమీందారు భార్య. పందెం గెలుస్తానన్న ధైర్యంతోనూ, జమీందారుగారి చేత కొత్త బండి కొని పించాలన్న పట్టుదలతోనూ వెయ్యిరూపా యలు నీ కిస్తా నన్నాను. నువు ఊళ్ళో వాళ్ళ ఉచిత సలహాలు విని నా ఆశలన్నీ నట్టేట ముంచావు. నీకు తెలుసా? నీకు సలహా లిచ్చిన వాళ్ళే నా దగ్గిరికి వచ్చి తమ ఇళ్ళను ఐదువందలకే ఇస్తా మన్నారు! నలుగురి మాటలూ విని నష్ట పోయావు. ఇకనైనా బుద్ధి తెచ్చుకో. వెళ్ళు," అన్నది జమీందారుగారి భార్య. నారయ్య తలవంచుకుని ఇంటి దారి పట్టాడు.

ఆశ్రయం మరియు ఆశయం కందాలపురం అనే చిన్న రాజ్యాన్ని పాలించే రాజా శౌర్యవర్ధన్ గొప్ప ధైర్యవంతుడు. యుద్ధ విద్యల్లో అతనికి తిరుగులేదు. అయితే, తన కన్నా మెరుగైన వీరుడు భూమి మీద లేడనే అహంకారం అతడిలో రోజురోజుకు పెరిగింది. అతనికి పర్వతారోహణ, అడవిలో ఏకాంతంగా తిరగడం అంటే చాలా ఇష్టం. ఒకరోజు, శౌర్యవర్ధన్ తన రాజ భటులలో అత్యంత పదునైన పదిమందిని వెంటబెట్టుకుని, ఎత్తైన, దట్టమైన హిమాలయ పర్వత శ్రేణులలోని ఒక ప్రాంతానికి సాహస యాత్రకు బయలుదేరాడు. వారు ఒక లోయ అంచున నడుస్తుండగా, రాజా శౌర్యవర్ధన్ అరుదైన **హిమచిరుత (Snow Leopard)**ను చూశాడు. అది కొండ శిఖరం వైపు జాగ్రత్తగా వెళుతోంది. రాజు వెంటనే తన ఈటెను విసరడానికి సిద్ధమయ్యాడు. అదే క్షణంలో, పక్కనే ఉన్న ఒక మంచు శిల వెనుక నుంచి వేగంగా దూసుకొచ్చిన గట్టి తాడు వంటి వల (Lasso) చిరుతను చుట్టుకుంది. ఆ చిరుత ఒక్క ఉదుటున నేలకు పడింది. తన లక్ష్యాన్ని వేటాడింది ఎవరా అని రాజు కోపంగా చూశాడు. ఒక పాత తోలు దుస్తులు ధరించి, చురుకైన కళ్లతో ఉన్న ఒక వ్యక్తి ఆ వల వేసిన మంచు శిల వెనుక నుంచి బయటకు వచ్చాడు. రాజు అతడి వేషధారణ చూసి, ఆ ప్రాంతంలో నివసించే సాధారణ వేటగాడు/పర్వతవాసి అయి ఉంటాడని భావించాడు. ఆ వ్యక్తి రాజును సమీపించి వినయంగా నమస్కరించి, "మహారాజా, నన్ను క్షమించండి. మీరు చిరుతపై గురిపెట్టిన విషయం నేను గమనించలేదు. నా కుటుంబ పోషణ కోసం నేను తరచూ ఈ ప్రాంతంలో చిరుతలను పట్టుకుంటాను," అన్నాడు. శౌర్యవర్ధన్ కోపంతో ముఖం ఎర్రబడింది. "ఎవరివి నువ్వు? నా అనుమతి లేకుండా నా లక్ష్యాన్ని ఎలా తాకగలవు?" అని అడిగాడు. "నా పేరు ధృవన్. నేను ఈ ఎత్తైన ప్రాంతాలలో నివసిస్తాను. అడవుల గురించి నాకు బాగా తెలుసు. జంతువులను పట్టి, వాటి బొచ్చును అమ్మి జీవిస్తాను," అని బదులిచ్చాడు ధృవన్. "నేను వేటాడదలిచిన జంతువును అడ్డగించి నువ్వు పెద్ద తప్పు చేశావు. దీనికి శిక్షగా... నీకు ఈ పర్వతాలలో మళ్ళీ కనబడకుండా నీ కాలి మడమ నరాన్ని తెగగొట్టిస్తాను. అప్పుడు నీవు వేటాడుతూ తిరగలేవు!" అన్నాడు శౌర్యవర్ధన్ అహంకారంతో. "మహారాజా! తెలియక చేసిన పొరపాటుకు ఇంత కఠిన శిక్ష తగదు. ఈ పర్వతవాసులకు, వేటగాళ్లకు కాళ్లు కళ్లంత ముఖ్యమైనవి. ఇది నా జీవితం, జీవనాధారం," అన్నాడు ధృవన్ దీనంగా. "నువ్వు నన్ను మించిన పర్వతారోహకుడివా? నీ గొప్పతనం నాకు చూపిస్తున్నావా?" అని రాజు వెటకారంగా నవ్వాడు. ధృవన్ ధైర్యంగా, "మీరు యుద్ధభూమిలో ఎంతటి వీరులో, ఈ ప్రమాదకరమైన శిఖరాలపై నేను అంతటి వీరుడిని. నేనే ఈ పర్వతాలలో మహారాజును," అని జవాబిచ్చాడు. శౌర్యవర్ధన్ ఆగ్రహంతో ఊగిపోయాడు. "ఈ మూర్ఖుడిని ఇక్కడే చంపేయండి! ఇతడి అహంకారాన్ని అణచివేయండి!" అని భటులను ఆదేశించాడు. భటులు తమ కత్తులు దూసి ధృవన్ వైపు దూకుతుండగా, అకస్మాత్తుగా కొండ చరియ నుంచి పెద్ద శబ్దంతో మంచు పలకలు విరిగి, పెద్ద హిమపాతం (Avalanche) వచ్చి రాజు మరియు సైనికుల వైపు దూసుకెళ్లింది! సైనికులు, రాజు బిత్తరపోయారు. ఆ మంచు తుఫాను నుంచి తప్పించుకోవడానికి రాజు ప్రయత్నించినా అతని శక్తి చాలలేదు. సైనికులు ఆయుధాలు పట్టుకుని నిలబడే లోపే మంచు వారికి అతి దగ్గరగా వచ్చింది. ఆ భయంకరమైన దృశ్యం చూసిన ధృవన్ ఏమాత్రం ఆలోచించలేదు. క్షణం ఆలస్యం చేయకుండా, తన నడుముకున్న దృఢమైన పట్టుతాడును తీసి, పక్కనే ఉన్న పెద్ద మంచు గడ్డకు చుట్టి, తాడు యొక్క మరొక చివరను రాజు నడుముకు బిగించి, ఆ మంచు తుఫానుకు అందనంత దూరంలో ఉన్న సురక్షితమైన రాతి గుహలోకి రాజును ఒక్కసారిగా లాగేశాడు. ఆ వెంటనే గుహ అంచున ఉన్న మంచు పలకకు తాడును కట్టేశాడు. కొద్ది క్షణాల్లోనే హిమపాతం చుట్టూ ఉన్న సైనికులను కూడా చుట్టుముట్టేసింది. ఆ తరువాత ధృవన్ గుహలో ఉన్న సురక్షితమైన ప్రదేశం నుంచి తాడు సాయంతో మిగిలిన భటులను కూడా ఒక్కొక్కరిగా బయటకు లాగి కాపాడాడు. శౌర్యవర్ధన్ ఊపిరి పీల్చుకుని, ధృవన్ను దగ్గరకు తీసుకుని కౌగిలించుకున్నాడు. కళ్లల్లో నీళ్లతో, "ధృవన్, అహంకారంతో నిన్ను చులకన చేసి మాట్లాడాను. నీ ప్రాణం తీయించాలని చూశాను. కానీ నువ్వు నా ప్రాణం కాపాడావు. యుద్ధంలో ఇదే పరిస్థితి నా శత్రురాజుకు వస్తే నేను వాడి చావునే కోరుకుంటాను. నీలా దయ చూపను. నువ్వు నాకంటే గొప్పవాడివి. నా మాటలకు నన్ను మన్నించు," అని చేతులు జోడించి వేడుకున్నాడు. దానికి ధృవన్ వినయంగా బదులిచ్చాడు: "మహారాజా! పర్వతవాసికి కాళ్లు ఎంత ముఖ్యమో, మనిషి అయినవాడికి మానవత్వం అంత ముఖ్యం. రాజు అయినా, వేటగాడు అయినా, ఒక మనిషి మరొక మనిషికి ఆపదలో సహాయం చేయాలి. అది నా ధర్మం. అంతేగాని ఇందులో నా గొప్పదనం ఏమీ లేదు." శౌర్యవర్ధన్ తన చేతికి ఉన్న అత్యంత విలువైన వజ్రాల ఉంగరాన్ని తీసి, ధృవన్ చేతికి తొడిగి, అతనికి కృతజ్ఞతలు చెప్పి, ఆ పర్వత ప్రాంతం నుండి గౌరవంగా వెనుదిరిగాడు. ఆ రోజు నుంచి శౌర్యవర్ధన్ అహంకారాన్ని వదిలిపెట్టి, ప్రజల పట్ల వినయంతో పరిపాలించాడు.

ఆఫీస్ అసిస్టెంట్ మరియు ఆకాష్ ఒక పెద్ద సాఫ్ట్వేర్ కంపెనీ సీఈఓ తన అల్లుడైన ఆకాష్ దగ్గర ఒక పర్సనల్ అసిస్టెంట్ కుర్రాణ్ణి ఏర్పాటు చేశారు. ఆకాష్కి అంతగా పని ఉండేది కాదు, దాంతో ఆ అసిస్టెంట్ కుర్రాడు ఎప్పుడూ ఖాళీగా ఉంటూ ఆఫీసులో వీల్ చైర్ల మీద తిరుగుతూ, సోఫాల మీద ఎక్కుతూ, టేబుళ్ల మీద కూర్చుంటూ అల్లరి చేసేవాడు. ఆకాష్కి వాడు అలా సరదాగా గెంతుతుంటే బాగుండేది. కానీ సీఈఓ గారికి మాత్రం అది చిరాకుగా ఉండేది. "వీడికి కాళ్లూ చేతులు ఊరుకోవు, నిమిషం కుదురుగా ఉండడు" అని విసుక్కునేవాడు. కుర్రాడు మాత్రం ఆయన కళ్ళముందు కాసేపు ఆగి, ఆయన వెళ్లగానే మళ్ళీ తన ఆటలు మొదలుపెట్టేవాడు. ఒకరోజు ఆకాష్ చూస్తుండగానే ఆ కుర్రాడు ఆఫీస్ డెస్క్ మీద ఎక్కి దూకడం సీఈఓ గారు చూశారు. ఆయన ఆకాష్తో "ఒరేయ్! వీడు ఇలాగే గెంతుతుంటే రేపు నీ నెత్తిన ఎక్కి కూర్చుంటాడు జాగ్రత్త!" అని హెచ్చరించారు. ఈ మాట వినగానే ఆకాష్కి భయం పట్టుకుంది. "మావయ్య గారు చెప్పారంటే అది నిజమే అయి ఉంటుంది. వీడు నిజంగానే నా తల మీద ఎక్కి కూర్చోవడానికి ప్రాక్టీస్ చేస్తున్నాడేమో" అనుకుని ఒక ఉపాయం చేశాడు. వాడు ఎక్కడ తన తల మీద కూర్చుంటాడో అని, వాడు రూమ్లోకి రాగానే ఆకాష్ ఒక పెద్ద హెల్మెట్ పెట్టుకుని, దాని మీద గట్టిగా చేతులు అదిమి పట్టుకునేవాడు. వాడు వెళ్ళేదాకా ఒకచోట కూర్చోకుండా అటు ఇటూ తిరుగుతూ ఉండేవాడు. ఒకరోజు ఆకాష్ భార్య స్నేహ ఇది చూసి, "ఏమండీ ఆఫీసులో హెల్మెట్ ఎందుకు పెట్టుకున్నారు?" అని అడిగింది. "నీకేం తెలియదు! వీడు నా నెత్తిన ఎక్కుతాడని మావయ్య గారు చెప్పారు. అందుకే వాడు ఎక్కడ దూకుతాడో అని ముందు జాగ్రత్తగా హెల్మెట్ పెట్టుకుంటున్నాను" అన్నాడు ఆకాష్. స్నేహ నవ్వి, "నాన్నగారి ఉద్దేశం అది కాదు. చనువిస్తే వాడు చెప్పిన మాట వినకుండా గర్వంగా ఉంటాడని, అంతే కానీ వాడు మీ మీద ఎక్కి కూర్చోడు" అని నచ్చజెప్పింది. భయం పోవడంతో ఆకాష్ మళ్ళీ మామూలుగా ఉండసాగాడు. ఒకరోజు ఆకాష్ ఆ కుర్రాణ్ణి పిలిచి, "కాస్త కాఫీ తీసుకురా" అన్నాడు. కుర్రాడు చిన్న కప్పులో తెచ్చాడు. "అది కాదు, పెద్ద మగ్లో తీసుకురా" అన్నాడు ఆకాష్. "ముందే చెబితే తెచ్చేవాడిని కదా సార్!" అని సమాధానం ఇచ్చాడు కుర్రాడు. అటుగా వెళ్తున్న సీఈఓ గారు ఇది విని, "చూశావా? ఎలా ఎదురు జవాబు చెబుతున్నాడో! ఇలాగే వదిలేస్తే వాడు నీ నెత్తిన ఎక్కుతాడు" అని మళ్ళీ హెచ్చరించారు. ఆకాష్ మళ్ళీ కంగారు పడ్డాడు. స్నేహ చెప్పింది తప్పు అని, మావయ్య గారే కరెక్ట్ అని అనుకున్నాడు. వాడు తనకి ఎదురుగా నిలబడి జవాబు చెప్పకుండా ఉండాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. వాడు మాట్లాడటానికి వచ్చినప్పుడల్లా ఆకాష్ వెనక్కి తిరిగి నిలబడేవాడు. వాడు ముందుకు వస్తే ఆకాష్ మరో వైపు తిరిగేవాడు. మళ్ళీ స్నేహ ఇది చూసి, "ఏమిటి ఇద్దరూ రౌండ్లు తిరుగుతున్నారు?" అని అడిగింది. "మావయ్య గారు చెప్పారు, వీడు ఎదురు జవాబు ఇస్తే నా నెత్తిన ఎక్కుతాడని. అందుకే వాడు నాకు ఎదురు పడకుండా నేను పెడ మొహం పెట్టి తిరుగుతున్నాను" అన్నాడు ఆకాష్. స్నేహ గట్టిగా నవ్వి, "అబ్బే! ఎదురు జవాబు అంటే ఎదురుగా నిలబడి మాట్లాడటం కాదండీ, పొగరుగా మాట్లాడటం అని అర్థం. పనివాళ్లు మర్యాదగా ఉండాలని నాన్నగారి ఉద్దేశం" అని వివరించింది. కానీ ఆకాష్ వినిపించుకోలేదు. "పెద్దవారి మాట కాదనకూడదు, వాడు ఎలాగైనా నా నెత్తిన ఎక్కాలని చూస్తున్నాడు" అని భయపడిపోయాడు. చివరికి స్నేహ పరిస్థితి అర్థం చేసుకుని, "సరే, వీణ్ణి నా డిపార్ట్మెంట్లో పెట్టుకుంటాను, మీకు వేరే అసిస్టెంట్ని చూద్దాం" అంది. ఆకాష్ హమ్మయ్య అని ఊపిరి పీల్చుకున్నాడు.

ఆపిల్ పండు మగధ రాజ్యాన్ని పరిపాలించే విక్రమసింహుడు అనే రాజు ఉండేవాడు. అతడు పాలనలో న్యాయానికి, ధర్మానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవాడు. కానీ అతడికి ప్రజల నిజాయితీపై తరచుగా అనుమానాలు వచ్చేవి. ఒకసారి, విక్రమసింహుడు తన రాజభవనంలోని ఉద్యానవనంలో ఉన్న ఒక ప్రత్యేకమైన ఆపిల్ చెట్టు గురించి పట్టణంలో ప్రకటింపజేశాడు. ఆ చెట్టుకు కేవలం ఒకే ఒక్క ఆపిల్ పండు కాసింది. అది సంవత్సరంలో ఒక రోజు మాత్రమే పండుతుంది. "ప్రజలారా, ఈ పండు అత్యంత పవిత్రమైనది. రేపు ఉదయం సూర్యోదయం కాకముందే ఎవరైతే ఈ పండును తెచ్చి రాజధానిలో ఉన్న నగర ద్వారం ముందు ఉంచుతారో, వారికి లక్ష బంగారు నాణేలు బహుమతిగా ఇస్తాను," అని రాజు ప్రకటించాడు. కానీ రాజు ఒక షరతు పెట్టాడు: "ఈ పండును కోయడానికి లేదా తీసుకురావడానికి వెళ్ళే వ్యక్తి, గతంలో ఎప్పుడూ అబద్ధం చెప్పని, దొంగతనం చేయని, లేదా ఎవరికీ అన్యాయం చేయని వ్యక్తి అయి ఉండాలి. ఆ పండును అపవిత్రం చేస్తే, రాజు ఆగ్రహానికి గురవుతారు." ఈ ప్రకటన వినగానే పట్టణంలో పెద్ద చర్చ మొదలైంది. లక్ష బంగారు నాణేలు అంటే సామాన్య విషయం కాదు. ప్రతి ఒక్కరూ తామే ఆ పండును తెచ్చి బహుమతి గెలుచుకోవాలని ఆశపడ్డారు. 🌳 మొదటి ప్రయత్నం: వజ్రవర్ధన్ ముందుగా వజ్రవర్ధన్ అనే గొప్ప వర్తకుడు, తాను అత్యంత నిజాయితీపరుడిని అని చెప్పుకునేవాడు, బయలుదేరాడు. రాత్రి బాగా పొద్దుపోయాక, అతడు రాజభవనం ఉద్యానవనం లోపలికి ప్రవేశించాడు. అతడు చెట్టు వద్దకు వెళ్ళగానే, ఆ చెట్టు ఆపిల్ను తీసుకురావడానికి అంగీకరించలేదు. వజ్రవర్ధన్ ఎంత ప్రయత్నించినా, ఆ చెట్టు కొమ్మలు కిందకు వంగలేదు. విసుగు చెందిన వజ్రవర్ధన్, తన బలమంతా ఉపయోగించి కొమ్మను విరిచి పండును కోయడానికి ప్రయత్నించాడు. అంతే! ఆ చెట్టు నుండి పెద్ద శబ్దం వచ్చి, వజ్రవర్ధన్ గతంలో చేసిన కొన్ని అన్యాయాలు, కొందరిని మోసం చేసిన విషయాలు గట్టిగా అరిచి చెప్పింది. ఆ శబ్దానికి రాజభవన సిబ్బంది లేచారు. వజ్రవర్ధన్ పట్టుబడి, అవమానంతో పారిపోయాడు. 💰 రెండవ ప్రయత్నం: గురుదాస్ తరువాత, గురుదాస్ అనే ధనవంతుడైన పండితుడు వచ్చాడు. తాను జీవితంలో ఎప్పుడూ దొంగతనం చేయలేదని, కేవలం అబద్ధాలు చెప్పి డబ్బు సంపాదించానని అనుకున్నాడు. పండితుడు నెమ్మదిగా చెట్టు దగ్గరకు వెళ్ళాడు. అతడు పండును చేతితో తాకగానే, ఆ చెట్టు వెయ్యి రెట్లు పెద్దగా నవ్వి, గురుదాస్ వేరే వారికి ఇచ్చిన అబద్ధపు వాగ్దానాలు, అసత్య బోధనల గురించి గట్టిగా చెప్పింది. "నువ్వు దొంగతనం చేయకపోయినా, నీ అబద్ధాల ద్వారా అమాయకుల డబ్బును దోచుకున్నావు!" అని చెట్టు అరిచింది. గురుదాస్ కూడా పట్టుబడి పారిపోయాడు. 🙏 మూడవ ప్రయత్నం: పేద రైతు శ్రీకరుడు చివరికి, శ్రీకరుడు అనే పేద రైతు వచ్చాడు. అతడికి ఆస్తులు లేవు, జ్ఞానం లేదు. అతడు తన జీవితంలో కేవలం కాయకష్టం తప్ప, మరేమీ తెలియని వ్యక్తి. బహుమతి గెలుచుకోవాలని ఆశ ఉన్నా, పండు కోసం దేవుడికి మొక్కి, కేవలం తన నిజాయితీని నమ్ముకున్నాడు. శ్రీకరుడు చెట్టు వద్దకు వెళ్ళాడు. "పవిత్రమైన పండు, నాకు లక్ష బంగారు నాణేలు కావాలి. కానీ గతంలో నేను చిన్నప్పుడు తెలియక మా తల్లి చెప్పిన పని చేయకుండా అబద్ధం చెప్పినట్టు గుర్తు. అప్పుడు అబద్ధం చెప్పకుండా ఉండుంటే బాగుండేది. అందువల్ల, నేను ఈ పండును తీసుకోవడానికి అర్హుడిని కాదేమో. నన్ను క్షమించు," అని ఏడుస్తూ తన తప్పును అంగీకరించాడు. శ్రీకరుడి పశ్చాత్తాపంతో కూడిన నిజాయితీని చూసి, ఆ చెట్టు తన కొమ్మలను మెల్లిగా కిందకు వంచి, పండును అతడి చేతిలోకి జారవిడిచింది. శ్రీకరుడు తెల్లవారుజామున ఆ పండును నగర ద్వారం వద్ద ఉంచాడు. సూర్యోదయం కాగానే రాజు విక్రమసింహుడు వచ్చి, ఆ పండును శ్రీకరుడు ఉంచినట్లు చూసి ఆనందించాడు. అతడు శ్రీకరుడిని రాజభవనానికి పిలిపించి, ఆ లక్ష బంగారు నాణేలను బహుమతిగా ఇచ్చాడు. నీతి: రాజు, ప్రజలందరూ అత్యాశతో తమను తాము నిజాయితీపరులుగా చెప్పుకుంటారని తెలుసు. అందుకే ఆ పండును ఎన్నుకోవడానికి కావలసినది - నిజమైన నిస్వార్థం మరియు తన తప్పులను ఒప్పుకునే పశ్చాత్తాపంతో కూడిన నిజాయితీ.

ఆనవాలు: వివేకంతో గెలిచిన అనురాగం ప్రథమ భాగం: ఆశల పందిరి - శివదాను నిరీక్షణ గోదావరి తీరాన ఉన్న శ్యామలగ్రామం ఒక అందమైన పల్లెటూరు. ఆ ఊరిలో శివదాను అనే ఒక ధర్మపరుడైన రైతు ఉండేవాడు. ఆయన కష్టజీవి, నిగర్వి. ఆయన భార్య పార్వతమ్మ పుణ్యవతి. దైవకృప వల్ల వారికి నడివయసులో ఒక కుమారుడు జన్మించాడు. వాడికి కుమారదాసు అని పేరు పెట్టుకున్నారు. అరచేతిలో వైకుంఠంలా వాణ్ణి అల్లారుముద్దుగా పెంచారు. కానీ ఆ గారాబమే వాడికి శాపమైంది. ఐదేళ్లు నిండాక బడికి వెళ్లమని తండ్రి గదమాయించడంతో, పంతానికి పోయి ఆ చిన్నారి కుమారదాసు ఇల్లు వదిలి ఎటో వెళ్లిపోయాడు. శివదాను గుండె పగిలింది. దేశమంతా వెతికాడు. కాశీ నుండి కన్యాకుమారి వరకు గాలించాడు. కానీ కొడుకు జాడ దొరకలేదు. కాలం ఎవరి కోసం ఆగదు. ముప్ఫై ఏళ్లు గడిచిపోయాయి. శివదాను దంపతులు వృద్ధాప్యంలోకి అడుగుపెట్టారు. చేతిలో సత్తువ తగ్గింది, కళ్లలో చూపు మందగించింది. కానీ కొడుకు వస్తాడన్న ఆశ మాత్రం చావలేదు. ఈ దశలో వారికి తోడుగా రాముడు అనే ఒక యువకుడు వచ్చి చేరాడు. ద్వితీయ భాగం: రాముడి వివేకం - నిధి రహస్యం రాముడు అనాథే అయినా సంస్కారవంతుడు. శివదాను దంపతులను కన్నతల్లిదండ్రుల్లా చూసుకునేవాడు. రాముడి నిజాయితీని మెచ్చిన శివదాను, తన కుటుంబ రహస్యాన్ని వాడికి చెప్పాడు. "రాముడూ, మా తాతల నాటి నుండి ఒక నిధి ఈ ఇంట్లోనే దాగి ఉంది. నా కొడుకు వస్తే వాడు సుఖపడాలని దాన్ని అలాగే ఉంచాను. అది ఎక్కడుందో నీకు చెబుతాను, నా తర్వాత దీన్ని నా కుమారుడికే అప్పగించు" అని ఆ నిధి ఉన్న చోటును రాముడికి వివరించాడు. శివదాను ఇంట్లో నిధి ఉందన్న వార్త గాలిలా ఊరంతా పాకింది. అది విని చాలామంది మోసగాళ్లు ఆ నిధిపై కన్నేశారు. శివదాను కొడుకు కుమారదాసు పేరుతో ఒకరి తర్వాత ఒకరు దొంగ వేషాలు కట్టుకుని రావడం మొదలుపెట్టారు. కానీ రాముడు సామాన్యుడు కాదు. వచ్చిన ప్రతివాడిని ఒక పరీక్షకు గురిచేసేవాడు. ఒకరోజు ఒక మోసగాడు వచ్చి "నేనే మీ కొడుకును" అన్నాడు. రాముడు వాణ్ణి లోపలికి తీసుకెళ్లి ఖాళీ గదులు చూపించాడు. ఒక గదిలో పాత చొక్కా, మరో గదిలో బియ్యం, మిరపకాయల బానలు చూపించాడు. వాడు నిధి ఎక్కడుందోనని కళ్లప్పగించి చూశాడే తప్ప, ఆ వస్తువులకు ఉన్న విలువను గుర్తించలేదు. "నువ్వు కుమారదాసువు కావు, వెంటనే వెళ్లిపో" అని రాముడు వాడిని గెంటివేశాడు. తృతీయ భాగం: ఆనవాలు దొరికిన వేళ - నిజమైన వారసుడు ఒక వర్షం కురిసిన సాయంత్రం, ఒక ఆజానుబాహుడు తన భార్యాబిడ్డలతో శివదాను ఇంటి ముందు నిలబడ్డాడు. ఆయన కళ్లలో ఏదో తెలియని ఆవేదన, గతాన్ని వెతుకుతున్న ఆర్తి ఉన్నాయి. రాముడు బయటికి వచ్చి "ఎవరు మీరు?" అని అడిగాడు. ఆ వ్యక్తి తన భార్యను వసారాలో కూర్చోమన్నాడు. రాముడి వెంట లోపలి గదుల్లోకి వెళ్లాడు. ఖాళీ గదులు చూసి ఆ మనిషి నిట్టూర్చాడు. ఉత్తరపు గదిలో వంకెకు వేలాడుతున్న చిన్న పిల్లవాడి చొక్కాను చూడగానే ఆయన అడుగులు ఆగిపోయాయి. కళ్లలో నీళ్లు తిరిగాయి. ఆ చొక్కాను తీసి తన గుండెలకు హత్తుకున్నాడు. "దీన్ని ఇంకా పారేయలేదా నాన్నా?" అని తలచుకుంటూ చిన్నగా నవ్వుకున్నాడు. తర్వాత బానలు ఉన్న గదిలోకి వెళ్లారు. బియ్యం ఉన్న బానను చూడగానే ఆయన ఏదో గతాన్ని గుర్తుచేసుకున్నట్టు మౌనంగా ఉండిపోయాడు. రాముడు "ఏమిటి చూస్తున్నావు?" అనగా, "ఈ బాన కింద ఒక చిన్న రంధ్రం ఉండేది, చిన్నప్పుడు నేను అందులో గోళీలు దాచేవాడిని. అది ఇంకా అలాగే ఉందా అని చూస్తున్నాను" అన్నాడు. రాముడికి అప్పుడే అర్థమైంది, ఇతనే అసలైన కుమారదాసు అని. చతుర్థ భాగం: పునఃసమాగమం - ధర్మ విజయం రాముడు ఆ వ్యక్తిని శివదాను దంపతుల వద్దకు తీసుకెళ్లాడు. "అమ్మా.. నాన్నా.." అన్న ఒక్క పిలుపుతో ఆ గదిలో ప్రాణం లేచి వచ్చినట్టయింది. పార్వతమ్మ తన కొడుకుని గుర్తుపట్టి హత్తుకుంది. శివదానుకు ఇంకా చిన్న అనుమానం. "నాయనా, నిధి కోసం ఎందరో వచ్చారు. నువ్వే కుమారదాసువని నమ్మకం ఏమిటి?" అని అడిగాడు. అప్పుడు కుమారదాసు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు: "నాన్నా, బియ్యం బాన అడుగున నిధి బిందె ఉన్న సంగతి నాకు చిన్నప్పుడే తెలుసు. కానీ నాకు నిధి అక్కర్లేదు. నా చిన్ననాటి చొక్కాను ఇంకా ఆ వంకెకు అలాగే ఉంచి నా కోసం ఎదురుచూస్తున్న మీ ప్రేమ చాలు. ఆ చొక్కా మీద ఉన్న పాత మరకలే నేను మీ కొడుకునని చెప్పే అతిపెద్ద ఆనవాలు." శివదాను కళ్లలో ఆనందబాష్పాలు రాలాయి. రాముడి వివేకాన్ని మెచ్చుకుంటూ, కొడుకుతో ఇలా అన్నాడు: "నాయనా, వీడు రాముడు. ఇన్నేళ్లుగా నీ స్థానంలో ఉండి మమ్మల్ని కాపాడాడు. వీడు నీ తమ్ముడితో సమానం. మీరు ఇద్దరూ కలిసి ఈ ఆస్తిని, ఈ అనురాగాన్ని పంచుకోవాలి." ముగింపు కుమారదాసు తన తప్పు తెలుసుకుని, తన భార్యాబిడ్డలతో తల్లిదండ్రుల వద్దే ఉండిపోయాడు. రాముడు ఆ కుటుంబంలో ఒక సభ్యుడయ్యాడు. ఆ ఇల్లు మళ్ళీ పసిపిల్లల నవ్వులతో, పాత జ్ఞాపకాలతో కళకళలాడింది. ధనం కంటే సంస్కారం గొప్పదని, వస్తువుల కంటే జ్ఞాపకాల ఆనవాలు విలువైనవని ఆ ఊరి ప్రజలు తెలుసుకున్నారు. నీతి: నిజమైన అనురాగానికి భౌతిక సంపదతో పనిలేదు. గుర్తులు మరచిపోయినా, మనసులోని ఆనవాలు ఎప్పటికీ చెరిగిపోవు.